Karl Popper- Οι «τρεις κόσμοι» του μεγάλου φιλοσόφου του 20ού αιώνα

Karl Popper -“Στη ζωή υπάρχουν δύο είδη ανθρώπων: οι αισιόδοξοι και οι απαισιόδοξοι. 

Οι απαισιόδοξοι έχουν συνήθως δίκιο.
Αν όμως η ανθρωπότητα έφτασε ως εδώ, αυτό το χρωστάει στους αισιόδοξους”
Οι «τρεις κόσμοι» του Πόπερ είναι:
Ο κόσμος των υλικών αντικειμένων.
Ο κόσμος υποκειμενικών σκέψεων και συναισθημάτων.
Ο κόσμος των αντικειμενικών οντοτήτων
Ο κόσμος αυτός υφίσταται ανεξάρτητα από τους υποκειμενικούς φορείς που τον δημιούργησαν και από εκείνους που τον αντιλαμβάνονται.
Ο Karl Popper θα εντάξει την επιστημονική του μεθοδολογία σε ένα ευρύτερο μεταφυσικό σχήμα που συνδέεται με την εξελικτική επιστημολογία και την θεωρία των “τριών κόσμων”.
Σύμφωνα με τον Karl Popper ο επιστήμονας όπως και ένας έμβιος οργανισμός καλείται να λύσει κάποιο πρόβλημα.
Ως επιλύτης προβλημάτων, κάθε έμβιος οργανισμός κατέχει γνώση
Μπορεί να μαθαίνει από τα λάθη του, από τις ματαιωμένες προσδοκίες του δημιουργώντας νέες «θεωρίες».
Μπορεί, όμως, και να μην μάθει και να πεθάνει με το λάθος του.
Η αναίρεση του λάθους παίρνει τη μορφή εξάλειψης του ίδιου του φορέα δράσης, του ίδιου του γνωστικού υποκειμένου.
Το περιβάλλον αναιρεί την αφετηριακή «υπόθεση» εξαλείφοντας τον φορέα.
Ο άνθρωπος, όμως, μπορεί να αυτονομεί τις υποθέσεις του με την χρήση της γλώσσας.
Διατυπώνει μια θεωρία ή μια πρόθεση γλωσσικά και την συζητάει, με σκοπό να κάνει μια ορθολογική επιλογή της καταλληλότερης λύσης στο πρόβλημα που αντιμετωπίζει.
Είναι σαν να λέει “Ας πεθάνουν μια θεωρία στη θέση μου”.
Η κριτική έρχεται να αντικαταστήσει την εξάλειψη δια της καταστροφής
Ο Karl Popper (28 Ιουλίου 1902 – 17 Σεπτεμβρίου 1994) Αυστριακός φιλόσοφος από τους σημαντικότερους του 20ού αιώνα, ο οποίος άσκησε μεγάλη επιρροή στην πολιτική και κοινωνική φιλοσοφία.
Γεννήθηκε και σπούδασε στη Βιέννη, αλλά εγκαταστάθηκε στην Αγγλία το 1946 όπου πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του.

Υστερόγραφο:

Ο Μαύρος Κύκνος είναι μια θεωρία που παρουσιάστηκε από τον μελετητή και δοκιμιογράφο Nassim Nicholas Taleb στα βιβλία του:
- Στην πλάνη του τυχαίου (2004) και
- Ο Μαύρος Κύκνος (2007- επανέκδοση με προσθήκες το 2010). 
Ο «Μαύρος Κύκνος» του Taleb δεν πρέπει να συγχέεται με την αντίστοιχη φιλοσοφική έκφραση που αναφέρεται κυρίως από τον Karl Raimund Popper και τη θεωρία του περί διαψευσιμότητας, αν και ως προς ορισμένα χαρακτηριστικά του ταιριάζει με αυτόν. 
Διαψευσιμότητα είναι ένας άλλος τρόπος να διακρίνουμε την επιστήμη απ' την ψευδοεπιστήμη , να διαχωρίσουμε, για παράδειγμα, την αστρονομία απ' την αστρολογία, που πρωτοσυζητήθηκε απ' τον Karl Raimund Popper το 1919-20 και διατυπώθηκε εκ νέου απ' τον ίδιο τη δεκαετία του '60, είναι χρησιμοποιώντας την αρχή της διαψευσιμότητας. Σύμφωνα με αυτή, για να είναι χρήσιμη ή έστω επιστημονική μια επιστημονική θέση - θεωρία, νόμος, αρχή κ.λ.π. πρέπει να είναι διαψεύσιμη, δηλαδή να μπορεί να ελεγχθεί και να αποδειχτεί λανθασμένη.
Ο Karl Raimund Popper περιέγραψε τη διαψευσιμότητα χρησιμοποιώντας τις παρακάτω παρατηρήσεις, παρμένες, σε παράφραση, από μια εργασία του 1963:
Είναι εύκολο να επιβεβαιώσουμε ή να διαπιστώσουμε την ισχύ σχεδόν κάθε θεωρίας - αν η επιβεβαίωση είναι αυτό που επιδιώκουμε.
Οι επιβεβαιώσεις είναι σημαντικές μόνο αν είναι αποτέλεσμα παρακινδυνευμένων προβλέψεων. 
Δηλαδή αν, χωρίς τη φώτιση της θεωρίας, περιμέναμε ένα γεγονός που ήταν ασύμβατο με τη θεωρία, ένα γεγονός που θα αντέκρουε τη θεωρία.
Οι καλές επιστημονικές θεωρίες συμπεριλαμβάνουν απαγορεύσεις που δεν επιτρέπουν σε συγκεκριμένα γεγονότα να εκδηλωθούν. 
Όσο πιο πολύ απαγορεύει μια θεωρία, τόσο πιο καλή είναι.
Μια θεωρία που δεν αντικρούεται από οποιοδήποτε νοητό γεγονός είναι μη επιστημονική. Το αναντίρρητο δεν είναι αρετή μιας θεωρίας.
Κάθε γνήσιος έλεγχος μιας θεωρίας είναι μια προσπάθεια να τη διαψεύσουμε ή να την αντικρούσουμε. 
Οι θεωρίες που παίρνουν μεγαλύτερα ρίσκα είναι πιο επιδεκτικές στον έλεγχο, πιο πολύ εκτεθειμένες στη διάψευση.
Τα τεκμήρια επιβεβαίωσης μιας θεωρίας είναι αξιόλογα μόνο όταν έχουν προκύψει από έναν γνήσιο έλεγχο της θεωρίας. 
Γνήσιος σε αυτή την περίπτωση σημαίνει ότι είναι αποτέλεσμα μιας σοβαρής μα αποτυχημένης προσπάθειας να διαψευσθεί η θεωρία.
Μερικές γνήσια ελέγξιμες θεωρίες, όταν αποδειχτούν εσφαλμένες, υποστηρίζονται ακόμα απ' τους ακολουθητές τους - για παράδειγμα με την εισαγωγή μιας ad hoc εναλλακτικής υπόθεσης ή με την επανερμηνεία της θεωρίας, με τρόπο τέτοιο ώστε να διαφύγει τη διάψευση. 
Μια τέτοια διαδικασία είναι πάντοτε δυνατή, αλλά διασώζει τη θεωρία απ' τη διάψευση με το τίμημα της καταστροφής, ή έστω της μείωσης, της επιστημονικότητάς της.
     Αυτές οι παρατηρήσεις είναι μέρος των επιχειρημάτων του Karl Raimund Popper για την υπεράσπιση της άποψης ότι αυτό που κάνει μια θεωρία επιστημονική είναι η διαψευσιμότητα ή ελεγξιμότητά της.
     Ο "Μαύρος Κύκνος" εννοείται ως ένα ολιγοπίθανο και απρόβλεπτο γεγονός που λαμβάνει χώρα σε μια οποιαδήποτε σειρά πιθανών και συνηθισμένων γεγονότων σε κάθε δραστηριότητα μιας κοινωνίας, και ανατρέπει δραματικά προς το χειρότερο ή το καλύτερο τη δομή της.
Με βάση τα κριτήρια του συγγραφέα:
Η εκδήλωση του γεγονότος είναι μια έκπληξη (για τον παρατηρητή).
Αυτό σημαίνει πως για έναν άλλο παρατηρητή πιθανώς είναι προδιαγεγραμμένο το συμβάν.
Για παράδειγμα ένας εκτροφέας πτηνών γνωρίζει ότι μετά από 1.000 ημέρες θα σφάξει μία γαλοπούλα.
Για την ίδια την γαλοπούλα όμως η 1000οστή ημέρα είναι ένας μοιραίος μαύρος κύκνος που ακολουθεί μία απολαυστική ζωή 999 ημερών.
Η εκδήλωση έχει σημαντική επίδραση είτε αρνητική είτε θετική.
Μετά το πρώτο καταγεγραμμένο περιστατικό του συμβάντος, σχεδόν πάντοτε υπάρχει εκ των υστέρων εξήγηση που αδυνατεί να προσεγγίσει το τυχαίο του γεγονότος ή την παντελή αδυναμία πρόβλεψης του.
Έτσι η κοινωνία εξακολουθεί να αγνοεί την επικινδυνότητα και επιπολαιότητα των προβλέψεων του τύπου:
"Τίποτε τόσο εξαιρετικά αρνητικό δεν πρόκειται να συμβεί", και εθελοτυφλεί παντελώς απροετοίμαστη για το επόμενο χτύπημα του Μαύρου Κύκνου.
ntina

Rolf Dobelli-Η τέχνη της καθαρής σκέψης

Rolf Dobelli:”Από τότε που άρχισα να συγκεντρώνω και να περιγράφω τις γνωστικές πλάνες, συχνά με ρωτούν: Κύριε Dobelli, πως τα καταφέρνετε να ζείτε χωρίς πλάνες; Απαντώ ότι δεν τα καταφέρνω”…

Ο εγκέφαλός μας δεν είναι αλάνθαστος, καθόλου μάλιστα. 
Άλλωστε, μας οδηγεί συχνά, χωρίς καν να το συνειδητοποιούμε, σε λανθασμένες εκτιμήσεις και σε κακές αποφάσεις στην επαγγελματική ή στην προσωπική μας ζωή.
Σ’ αυτό το βιβλίο, που διαβάζεται πλέον από εκατομμύρια αναγνώστες σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, ο Rolf Dobelli  μας μαθαίνει, σε 52 σύντομα κείμενα με έξυπνα παραδείγματα, να εντοπίζουμε και να αποφεύγουμε τις “γνωστικές πλάνες”, αυτές τις παγίδες του μυαλού στις οποίες όλοι κινδυνεύουμε να πέσουμε κάθε στιγμή.
– Γιατί υπερεκτιμούμε συστηματικά τις ικανότητες και τις γνώσεις μας;
– Γιατί λέμε πάντα “ναι” στους συμπαθητικούς ανθρώπους;
– Γιατί προτιμάμε να έχουμε ένα εσφαλμένο σχεδιάγραμμα πόλης παρά κανένα σχεδιάγραμμα;
Είναι γεγονός: το να καταλάβουμε πώς και πόσο εύκολα μπορούμε να ξεγελαστούμε μας παρέχει σαφές πλεονέκτημα απέναντι στους άλλους… Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου.
“Ο Rolf Dobelli διαθέτει φαντασία και ρεαλισμό μαζί, συνδυασμό που έχουμε να συναντήσουμε από τους σοφούς της Αναγέννησης”. –Nassim Taleb, συγγραφέας του Μαύρου Κύκνου
Όλα άρχισαν το φθινόπωρο του 2004 σε μια εσπερίδα.
Μετά από πρόσκληση του εκδότη Χούμπερτ Μπούρντα, πήγα στο Μόναχο για να συμμετάσχω σ’ αυτό που αποκαλούμε «ανεπίσημη ανταλλαγή απόψεων μεταξύ διανοουμένων».
Ως τότε δεν είχα ποτέ θεωρήσει τον εαυτό μου «διανοούμενο» (σπούδασα οικονομικά και έγινα επιχειρηματίας-το εντελώς αντίθετο ενός διανοουμένου, αλλά είχα δημοσιεύσει δύο μυθιστορήματα και, καταπώς φαίνεται, αυτό αρκούσε.
Ένας από τους συνδαιτυμόνες ήταν ο Nassim Nicholas Taleb, άγνωστος τότε χρηματιστής της Γουόλ Στριτ, λάτρης της φιλοσοφίας.
Με σύστησαν ως γνώστη των Άγγλων και Σκοτσέζων φιλοσόφων του Διαφωτισμού, ιδίως του Ντέιβιντ Χιουμ. 
Προφανώς με είχαν μπερδέψει με κάποιον άλλον.
Δεν είπα τίποτα, αρκέστηκα σε αμήχανα χαμόγελα προς την ομήγυρη και άφησα τη σιωπή μου να δημιουργήσει την εντύπωση ότι είχα τεράστιες φιλοσοφικές γνώσεις.
Ο Nassim Nicholas Taleb πήρε αμέσως μια καρέκλα που βρισκόταν εκεί, τη χτύπησε ελαφρά για να διαπιστώσει αν είναι γερή και με κάλεσε να καθίσω δίπλα του.
Ευτυχώς, μετά από λίγα λόγια για τον Χιουμ, η συζήτηση δεν άργησε να προσανατολιστεί πάλι προς τη Γουόλ Στριτ, πράγμα που μου επέτρεψε τουλάχιστον να την παρακολουθήσω.
Αστειευτήκαμε για τα συστηματικά λάθη που κάνουν οι διευθύνοντες σύμβουλοι-χωρίς να αφήνουμε τους εαυτούς μας απέξω.
Θυμηθήκαμε απίθανα γεγονότα που, με τη χρονική απόσταση, εμφανίζονταν πλέον λιγότερο απίθανα.
Κοροϊδεύαμε τους επενδυτές οι οποίοι, παρά την πτώση των αξιών, ήταν ανίκανοι να αποχωριστούν τις μετοχές τους.
Στη συνέχεια, ο Nassim Nicholas Taleb μου έστειλε χειρόγραφες σελίδες που σχολίασα, ασκώντας ενίοτε κριτική, και οι οποίες εντάχθηκαν σε αυτό που έμελλε να γίνει παγκόσμιο μπεστ σέλερ, τον Μαύρο Κύκνο.
Η πρωτοφανής επιτυχία του βιβλίου επέτρεψε στον συγγραφέα του να μπει στον κλειστό κύκλο των μεγαλύτερων διανοουμένων του κόσμου.
Από την πλευρά μου, άρχισα να καταβροχθίζω την υπάρχουσα βιβλιογραφία σχετικά με την “Ευρετική (Heuristics) και τα γνωστικά σύνδρομα” με όλο και ζωηρότερη περιέργεια.
Παράλληλα, συζητούσα εκτενώς με πολλές προσωπικότητες που ανήκαν στους διανοουμένους της ανατολικής ακτής των ΗΠΑ.
             Χρόνια αργότερα συνειδητοποίησα ότι εκτός από τη συγγραφική και επαγγελματική μου εργασία είχα κάνει μια πραγματική μελέτη κοινωνικής και γνωστικής ψυχολογίας
Αυτά τα λάθη αντίληψης ,ή “γνωστικές πλάνες”, συνιστούν συστηματική απόκλιση από τον ορθολογισμό, δηλαδή από τη βέλτιστη, λογική, συνετή σκέψη και συμπεριφορά.
           Η λέξη «συστηματική» είναι σημαντική, γιατί τα λάθη μας στην εκτίμηση των πραγμάτων ακολουθούν συχνά την ίδια κατεύθυνση.
Για παράδειγμα, μας συμβαίνει πολύ συχνότερα να υπερεκτιμάμε τις γνώσεις μας παρά να τις υποτιμάμε.
Επίσης, ο κίνδυνος της απώλειας μας κινητοποιεί πολύ γρηγορότερα από την προοπτική του κέρδους.
Ένας μαθηματικός θα μιλούσε για «στρεβλή» (ασύμμετρη) κατανομή των γνωστικών λαθών μας.
Ευτυχώς η ασυμμετρία καθιστά μερικές φορές αυτά τα λάθη προβλέψιμα.
Προσπαθώντας να αξιοποιήσω τους καρπούς της συγγραφικής και επαγγελματικής μου δραστηριότητας, άρχισα να φτιάχνω μια λίστα συστηματικών γνωστικών σφαλμάτων συγκεντρώνοντας σημειώσεις και προσωπικές εμπειρίες. 
Δεν είχα πρόθεση να τα δημοσιεύσω· το έκανα για μένα και μόνο.
Και δεν άργησα να διαπιστώσω ότι αυτή η λίστα ήταν χρήσιμη, όχι μόνο για τις οικονομικές μου επενδύσεις αλλά και για τη δουλειά και την προσωπική μου ζωή.
Η γνώση των αδυναμιών της ανθρώπινης σκέψης με καθιστούσε πιο στοχαστικό, πιο συνετό και γαλήνιο: αναγνώριζα τις δικές μου γνωστικές πλάνες στον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμουν προτού προλάβουν να μου προξενήσουν σημαντική ζημιά.
Και για πρώτη φορά καταλάβαινα την παράλογη συμπεριφορά των άλλων, πράγμα που μου επέτρεπε να προστατευτώ ή και να επωφεληθώ από αυτή.
Τέλος, κυρίως, μπορούσα να ξορκίσω το φάντασμα του ανορθολογισμού – είχα στα χέρια μου κατηγορίες, έννοιες και εξηγήσεις για να το διώξω!
Μετά τον Βενιαμίν Φραγκλίνο/Benjamin Franklin το μπουμπουνητό και ο κεραυνός δεν έγιναν σπανιότερα, ηπιότερα ή λιγότερο βροντερά· έγιναν όμως λιγότερο αγχογόνα, και το ίδιο ισχύει για τις παράλογες σκέψεις ή τους τρόπους συμπεριφοράς μου.
Φίλοι με τους οποίους συζητούσα αυτό το ζήτημα άρχισαν να ενδιαφέρονται για τις εργασίες μου.
Το ενδιαφέρον τους υπήρξε τόσο ζωηρό, που με οδήγησε στο να δημοσιεύω εβδομαδιαία χρονικά στις εφημερίδες Frank- furter Allgemeine Zeitung και SonntagsZeitung, να δίνω πολλές διαλέξεις, κυρίως σε κοινό από γιατρούς, 
επενδυτές, 
διοικητικά συμβούλια και διευθύνοντες συμβούλους, και, τελικά, να συντάξω αυτό το μικρό βιβλίο.
Να το λοιπόν.
         Έχετε πλέον σήμερα στα χέρια σας όχι την ευτυχία, αλλά μια ασφάλεια μπροστά στον κίνδυνο να προξενήσετε εσείς ο ίδιος τη δυστυχία σας.*
*Είναι από τον πρόλογο του βιβλίου Η τέχνη της καθαρής σκέψης του Ρολφ Ντομπέλλι/Rolf Dobelli, 2011

ntina