Δεν απαιτείται καμία προσπάθεια από το κοινό: οι τηλεθεατές αγαπούν προσωπικότητες που δεν έχουν πετύχει περισσότερα από τους ίδιους, καθώς αισθάνονται ότι βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο.Αυτό δημιουργεί ένα αίσθημα ευεξίας, καθώς ο τηλεθεατής βλέπει σε αυτούς, το δικό του πορτρέτο και δεν ντρέπεται.
Αντίθετα, αντλεί από αυτό ένα αίσθημα ευεξίας: "Αφού τα κατάφερε εκείνος, που είναι έτσι, τότε μπορώ να τα καταφέρω κι εγώ"
Η παραπάνω παράγραφος είναι, σε ελεύθερη απόδοση, από το διάσημο δοκίμιό του Umberto Eco με τίτλο
"Fenomenologia di Mike Bongiorno" του 1961 το οποίο αργότερα συμπεριλήφθηκε στη συλλογή κειμένων του "Diario minimo" το 1963.
Στο συγκεκριμένο κείμενο, ο Ιταλός σημειολόγος και συγγραφέας Umberto Eco αναλύει το φαινόμενο της μαζικής τηλεόρασης μέσα από την προσωπικότητα του Mike Bongiorno, ο οποίος ήταν ο πιο δημοφιλής παρουσιαστής τηλεπαιχνιδιών της εποχής στην Ιταλία.
"Fenomenologia di Mike Bongiorno" του 1961 το οποίο αργότερα συμπεριλήφθηκε στη συλλογή κειμένων του "Diario minimo" το 1963.
Στο συγκεκριμένο κείμενο, ο Ιταλός σημειολόγος και συγγραφέας Umberto Eco αναλύει το φαινόμενο της μαζικής τηλεόρασης μέσα από την προσωπικότητα του Mike Bongiorno, ο οποίος ήταν ο πιο δημοφιλής παρουσιαστής τηλεπαιχνιδιών της εποχής στην Ιταλία.
Ο Umberto Eco εξηγεί πώς η τηλεόραση, αντί να προβάλλει άριστα ή απρόσιτα πρότυπα, εξιδανικεύει τη μετριότητα.
...μερικά λόγια ακόμα
Το δοκίμιο "Η φαινομενολογία του Mike Bongiorno" είναι γεμάτο από καυστικές, ειρωνικές αλλά και βαθιά κοινωνιολογικές παρατηρήσεις.
Ο Umberto Eco ανατέμνει με χειρουργική ακρίβεια τη μαζική κουλτούρα, χρησιμοποιώντας τον παρουσιαστή ως το απόλυτο σύμβολο της τηλεοπτικής μετριότητας.
Και αναφέρω μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα που αναδεικνύουν τη σκέψη του.
1. Η αποθέωση της μετριότητας
ο Mike Bongiorno πείθει το κοινό, με ένα ζωντανό και θριαμβευτικό παράδειγμα, για την αξία της μετριότητας.
Δεν προκαλεί συμπλέγματα κατωτερότητας παρόλο που προσφέρεται ως είδωλο, και το κοινό τον ανταμείβει, ευγνώμον, αγαπώντας τον.
2. Η απουσία πνευματικής προσπάθειας
Ο Mike Bongiorno δεν λέει ποτέ κάτι που να μην είναι άμεσα κατανοητό από οποιονδήποτε...
Δεν επιδεικνύει καμία πνευματική ανωτερότητα, ούτε καν την ελάχιστη που θα μπορούσε να προκύψει από μια τυχαία ανάγνωση βιβλίου.
Αντιπροσωπεύει έναν άνθρωπο που δεν έχει καμία ανάγκη να μορφωθεί για να νιώθει εντάξει με τον εαυτό του.
3. Η έλλειψη χαρίσματος ως... χάρισμα
Δεν είναι προικισμένος με υπερβολική γοητεία, δεν είναι ιδιαίτερα όμορφος, ούτε καν ασυνήθιστα έξυπνος.
Είναι η προσωποποίηση του μέσου ανθρώπου.
Σε αυτόν, καμία ποιότητα δεν οδηγεί στην υπερβολή, κανένα ελάττωμα δεν προκαλεί σκάνδαλο.
4. Η γλώσσα της κοινοτοπίας
ο Mike Bongiorno μιλάει μια βασική, απλοποιημένη γλώσσα.
Αποφεύγει τις μεταφορές, δεν χρησιμοποιεί ποτέ διφορούμενες λέξεις, δεν κάνει χιούμορ που απαιτεί δεύτερη σκέψη.
Η ομιλία του είναι ένας θρίαμβος του κλισέ και της κοινοτοπίας.
5. Ο σεβασμός του "συστημικού" ανθρώπου
Ο άνθρωπος που είναι απόλυτα προσαρμοσμένος και χειραγωγημένος από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι, στο βάθος, ανάμεσα σε όλους τους ομοίους του, ο πιο σεβαστός.
...γιατί, κατά την γνώμη μου, αυτό το κείμενο θεωρείται προφητικό;
Αν και γράφτηκε το 1961, η ανάλυση του Umberto Eco δεν αφορούσε απλώς έναν Ιταλό παρουσιαστή.
Περιέγραψε τον μηχανισμό με τον οποίο λειτουργεί η pop κουλτούρα,Το δοκίμιο "Η φαινομενολογία του Mike Bongiorno" είναι γεμάτο από καυστικές, ειρωνικές αλλά και βαθιά κοινωνιολογικές παρατηρήσεις.
Ο Umberto Eco ανατέμνει με χειρουργική ακρίβεια τη μαζική κουλτούρα, χρησιμοποιώντας τον παρουσιαστή ως το απόλυτο σύμβολο της τηλεοπτικής μετριότητας.
Και αναφέρω μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα που αναδεικνύουν τη σκέψη του.
1. Η αποθέωση της μετριότητας
ο Mike Bongiorno πείθει το κοινό, με ένα ζωντανό και θριαμβευτικό παράδειγμα, για την αξία της μετριότητας.
Δεν προκαλεί συμπλέγματα κατωτερότητας παρόλο που προσφέρεται ως είδωλο, και το κοινό τον ανταμείβει, ευγνώμον, αγαπώντας τον.
2. Η απουσία πνευματικής προσπάθειας
Ο Mike Bongiorno δεν λέει ποτέ κάτι που να μην είναι άμεσα κατανοητό από οποιονδήποτε...
Δεν επιδεικνύει καμία πνευματική ανωτερότητα, ούτε καν την ελάχιστη που θα μπορούσε να προκύψει από μια τυχαία ανάγνωση βιβλίου.
Αντιπροσωπεύει έναν άνθρωπο που δεν έχει καμία ανάγκη να μορφωθεί για να νιώθει εντάξει με τον εαυτό του.
3. Η έλλειψη χαρίσματος ως... χάρισμα
Δεν είναι προικισμένος με υπερβολική γοητεία, δεν είναι ιδιαίτερα όμορφος, ούτε καν ασυνήθιστα έξυπνος.
Είναι η προσωποποίηση του μέσου ανθρώπου.
Σε αυτόν, καμία ποιότητα δεν οδηγεί στην υπερβολή, κανένα ελάττωμα δεν προκαλεί σκάνδαλο.
4. Η γλώσσα της κοινοτοπίας
ο Mike Bongiorno μιλάει μια βασική, απλοποιημένη γλώσσα.
Αποφεύγει τις μεταφορές, δεν χρησιμοποιεί ποτέ διφορούμενες λέξεις, δεν κάνει χιούμορ που απαιτεί δεύτερη σκέψη.
Η ομιλία του είναι ένας θρίαμβος του κλισέ και της κοινοτοπίας.
5. Ο σεβασμός του "συστημικού" ανθρώπου
Ο άνθρωπος που είναι απόλυτα προσαρμοσμένος και χειραγωγημένος από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι, στο βάθος, ανάμεσα σε όλους τους ομοίους του, ο πιο σεβαστός.
...γιατί, κατά την γνώμη μου, αυτό το κείμενο θεωρείται προφητικό;
Αν και γράφτηκε το 1961, η ανάλυση του Umberto Eco δεν αφορούσε απλώς έναν Ιταλό παρουσιαστή.
τα reality shows και, σήμερα, οι social media influencers.
Η ιδέα ότι "αγαπάμε αυτόν που μας μοιάζει και δεν μας κάνει να νιώθουμε μειονεκτικά" αποτελεί τη βάση της σύγχρονης βιομηχανίας του θεάματος.
Η θεωρία αυτή του Umberto Eco για τη "Φαινομενολογία του Mike Bongiorno" βρίσκει την απόλυτη εφαρμογή της στα σημερινά social media (TikTok, Instagram, YouTube), καθώς ο μηχανισμός της "αποθέωσης του μέσου ανθρώπου" παραμένει ο ίδιος, αλλά με τεράστια γεωμετρική πρόοδο.
...η θεωρία του Umberto Eco εφαρμόζεται σήμερα σε τρεις βασικούς άξονες:
1. Από τον "μέσο παρουσιαστή" στον "Relatable Influencer"
Ο Umberto Eco έγραφε ότι ο τηλεθεατής αγαπά τον παρουσιαστή επειδή είναι "ακριβώς σαν αυτόν"
Σήμερα, η πιο ισχυρή λέξη στο μάρκετινγκ των social media είναι το relatability (η ικανότητα να ταυτίζεσαι με κάποιον).
Οι κορυφαίοι influencers συχνά δεν ξεχωρίζουν για κάποιο σπάνιο ταλέντο, αλλά επειδή δείχνουν την καθημερινότητά τους: τις αποτυχίες τους,
το ακατάστατο δωμάτιό τους ή τις κοινές τους ανησυχίες.
Το κοινό τους ακολουθεί γιατί νιώθει ότι θα μπορούσαν να είναι φίλοι τους
2. Η κουλτούρα του "αφού τα κατάφερε αυτός, μπορώ κι εγώ"
Η φράση του Umberto Eco για το αίσθημα ευεξίας του τηλεθεατή αποτελεί το καύσιμο της Creator Economy (της οικονομίας των δημιουργών περιεχομένου).
Βλέποντας απλούς ανθρώπους να γίνονται διάσημοι και πλούσιοι μέσα από ένα βίντεο στο δωμάτιό τους, ο χρήστης σκέφτεται: "Αφού τα κατάφερε εκείνος, που δεν έχει κάποια ιδιαίτερη γνώση ή ταλέντο, μπορώ να το κάνω κι εγώ"
Αυτό μειώνει τα συμπλέγματα κατωτερότητας και ωθεί εκατομμύρια ανθρώπους να γίνουν οι ίδιοι δημιουργοί.
3. Ο αλγόριθμος ως "δικαστής της μετριότητας"
Στην εποχή του Umberto Eco, η τηλεόραση επέλεγε τη μετριότητα για να αρέσει στη μάζα.
Σήμερα, τη δουλειά αυτή την κάνει ο αλγόριθμος.
Τα posts και τα βίντεο που γίνονται viral είναι συνήθως εκείνα που χρησιμοποιούν απλή γλώσσα,
κλισέ,
χιούμορ εύκολης κατανόησης και κοινότυπα concepts.
Η υπερβολική εξειδίκευση ή η πνευματική πολυπλοκότητα συχνά "τιμωρούνται" με χαμηλή απήχηση, ακριβώς επειδή απαιτούν προσπάθεια από τον χρήστη που κάνει scrolling.
Τα posts και τα βίντεο που γίνονται viral είναι συνήθως εκείνα που χρησιμοποιούν απλή γλώσσα,
κλισέ,
χιούμορ εύκολης κατανόησης και κοινότυπα concepts.
Η υπερβολική εξειδίκευση ή η πνευματική πολυπλοκότητα συχνά "τιμωρούνται" με χαμηλή απήχηση, ακριβώς επειδή απαιτούν προσπάθεια από τον χρήστη που κάνει scrolling.
...επίλογος
Ο Mike Bongiorno του 1961 ήταν ο πρόδρομος του σύγχρονου influencer.
Η μόνη διαφορά είναι ότι τότε υπήρχε ένας Mike σε μία οθόνη, ενώ σήμερα υπάρχουν εκατομμύρια Mike στις οθόνες των κινητών μας, που επιβεβαιώνουν καθημερινά την πρόβλεψη του Umberto Eco: η μαζική κουλτούρα λατρεύει τον καθρέφτη της!
Ο Mike Bongiorno του 1961 ήταν ο πρόδρομος του σύγχρονου influencer.
Η μόνη διαφορά είναι ότι τότε υπήρχε ένας Mike σε μία οθόνη, ενώ σήμερα υπάρχουν εκατομμύρια Mike στις οθόνες των κινητών μας, που επιβεβαιώνουν καθημερινά την πρόβλεψη του Umberto Eco: η μαζική κουλτούρα λατρεύει τον καθρέφτη της!
κείμενο και επιμέλεια κειμένου:ntina
