Ο Μάνος Ελευθερίου γράφει για τη δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη

Ένα διαφωτιστικό κείμενο του Μάνου Ελευθερίου για την μεγάλη ηθοποιό Ελένη Παπαδάκη με αφορμή την επέτειο του θανάτου της.

Η Ελένη Παπαδάκη μεσουράνησε στο ελληνικό θέατρο για 19 χρόνια και για πολλούς ήταν αδιαμφισβήτητα η πιο συγκλονιστική παρουσία του.

     στη μνήμη του θαυμάσιου Πολύβιου Μαρσάν
Διάβασα για …εικοστή φορά στη ζωή μου όσα έγραψε κάποτε ο Δημ. Μυράτ για τη δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη και αναδημοσιεύτηκαν στην εφ. «ΤΑ ΝΕΑ» στις 6-7 Σεπτεμβρίου 2014. ΕΔΩ. 

Υπάρχουν ασάφειες, κενά και, δυστυχώς, ηθελημένες παραλείψεις. 

Σʼ αυτά θέλω να απαντήσω τελείως τηλεγραφικά, έστω κι αργά, ό,τι μπορώ. 

Αλλού είναι η θέση τους με τις απαραίτητες παραπομπές
Πρώτα πρώτα πώς του ʼρθε του Μυράτ να γράψει «γιʼ αυτό» ύστερα από τόσα χρόνια. 

Ήταν έξυπνος, μορφωμένος και έγραφε θαυμάσια. 

Ηθοποιός δεν ήταν και το ήξερε. 

Τι τον έσπρωξε όμως να δημοσιεύσει αυτό το καυτό θέμα μάλλον στο παλαιό περιοδικό «Ευθύνη»; 

Τι λέπια και λεκέδες ήθελε νʼ αποτινάξει από πάνω του στο περιορισμένο κοινό ενός λαμπρού μεν αλλά «άγνωστου» περιοδικού; 

Γιατί τον έτρωγε το «θέμα», ύστερα από τόσα χρόνια, αφού ο ίδιος ήθελε να πιστεύει τον εαυτό του τελείως αθώο του αίματος της Παπαδάκη;
Εντύπωση κάνει επίσης ότι αποφεύγει να αναφέρει το όνομα της αδελφής του Μιράντας, από άλλη μητέρα, όταν εκείνα τα χρόνια και οι πέτρες ακόμη βοούσαν για το θανάσιμο μίσος της προς τη μεγάλη ηθοποιό, πριν, και την υποτιθέμενη συμμετοχή της στη δολοφονία της, μετά. Υπάρχουν δημοσιεύματα της εποχής που αναφέρουν ολοκάθαρα ονόματα και περιστατικά. 

Σʼ αυτά ουδείς απάντησε και ουδείς έσυρε ποτέ κάποιον στα δικαστήρια γιʼ αυτή την τρομερή προσβολή και συκοφαντία.
Η Μιράντα Μυράτ, την οποία δεν αναφέρει ποτέ ο Δημήτρης ή Τοτός Μυράτ, ανήκε κι αυτή, όπως και ο αδελφός της και ολόκληρη σχεδόν η Ελλάδα στο ΕΑΜ. 

Υπάρχουν φωτογραφίες της από διαδηλώσεις να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή με σηκωμένο χέρι και ασφαλώς να φωνάζει «θάνατος στους φασίστες». 

Ο πιο εύστοχος τίτλος μιας τέτοιας φωτογραφίας θα ήταν τότε «Η παρασυρθείσα κόρη».
Όσο για τη σχέση της με την Πολιτοφυλακή Πατησίων –εκεί που κατέληξε η Παπαδάκη–είναι ότι έμενε δύο τετράγωνα παρακάτω, στο σπίτι μιας Γεωργιάδου. 

Αυτό αρκούσε για να γραφεί στο τάκα τάκα ένα μονόπρακτο.
Μετά τα Δεκεμβριανά ακολούθησε τους χιλιάδες εαμίτες στην υποχώρησή τους στην παγωμένη ελληνική επαρχία, χωρίς να προφθάσει να μετακινηθεί προς τις ανατολικές χώρες και επέστρεψε στην Αθήνα. 

Εκεί την έκρυψε από τους κακούς ανθρώπους η μητέρα της, ηθοποιός Κυβέλη, σύζυγος του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου, του επιλεγόμενου τότε «παπατζή».
Λίγο καιρό μετά έκανε δήλωση μετανοίας καταδικάζοντας τον κομουνισμό και για τον εαυτό της γράφει ότι όλα όσα έκανε και όσα είπε τα έκανε ως «παρασυρθείσα». 

Έτσι προσελήφθη και στο Εθνικό Θέατρο, τον δημόσιο οργανισμό, που εκείνα τα χρόνια και για να πιεις νερό χρειαζόσουν από την αστυνομία χαρτί νομιμοφροσύνης. 

Πάει κι αυτό.
Η αίτησή της στο Εθνικό Θέατρο για να επαναπροσληφθεί ως υγιώς και εθνικώς πλέον σκεπτομένη έχει χαθεί.
Ο Μυράτ αποφεύγει ακόμη να αναφέρει τον πόλεμο, τον παροξυσμό και τις λυσσαλέες επιθέσεις που δεχόταν η Παπαδάκη στα δύο τελευταία χρόνια της επίγειας ζωής της και από συναδέλφους και από τα φύλλα μιας κατάπτυστης «εθνικόφρονης» εφημερίδας. 

Αυτά τα ήξερε και τα διάβαζε. 

Ποιος τα χαιρόταν όμως και ποιος τα υπαγόρευε; 

Και βέβαια θα ήξερε τις τελείως αντισυναδελφικές, πρόστυχες, μοχθηρές, εκδικητικές πράξεις της Ασπασίας Παπαθανασίου (η ίδια η Ασπασία τα γράφει χαρτί και καλαμάρι σε βιβλίο της) και της Αλέκας Παΐζη, επάνω στη σκηνή, τις ώρες της παράστασης, όταν η Παπαδάκη υποδυόταν την Εκάβη στο Εθνικό Θέατρο, του Δεκέμβρη 1943, και οι δύο κυρίες, νεαρές τότε, συμμετείχαν στο Χορό της ίδιας τραγωδίας! 

Παραλείπω τα κείμενα γιατί θα στενοχωρηθούμε όλοι.
Και επειδή η Παπαδάκη συνελήφθη στο σπίτι του Μυράτ (το ίδιο βράδυ τη δολοφόνησαν στο έρημο, τότε, Γαλάτσι) και επειδή την άλλη μέρα το μεσημέρι κατόρθωσε η θεία του Μαρίκα Κοτοπούλη, αδελφή της μητέρας του, να στείλει το αυτοκίνητο του Ερυθρού Σταυρού, με τον ίδιο τον διευθυντή μέσα, τον ελβετό Λαμπέρ, στο σπίτι του στα Πατήσια, στην οδό Ιακωβίδου, και να τον μεταφέρουν σώο στο Κολωνάκι, αποφάσισε να μην πάει στην κηδεία της ένα μήνα μετά (τότε βρήκαν το πτώμα της). 

Οι γονείς του πήγαν και φυσικά η «θεία» Μαρίκα.
Τώρα πώς κατόρθωσε το αυτοκίνητο του Ερυθρού Σταυρού, με τους τεράστιους κόκκινους σταυρούς σε όλες τις πλευρές του, να διασχίσει την εαμοκρατούμενη Αθήνα είναι μυστήριο. Ίσως οι εαμίτες συμμορφώθηκαν για λόγους «ανθρωπισμού» στην παράκληση των Άγγλων να μην πυροβολούν τα αυτοκίνητα και να «σεβαστούν το διεθνές σήμα».
Στις 11 Δεκεμβρίου 1944 ρίχτηκαν από αέρος χιλιάδες προκηρύξεις μʼ αυτή την παράκληση. Ενδεικτικά αναφέρω την κατακλείδα της σπάνιας προκήρυξης: «Παρακαλούμεν άπαντας να σεβασθούν το διεθνές σήμα του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού και να μην πυροβολούν κατά των μεταγωγικών αυτών αυτοκινήτων, τα οποία μεταφέρουν φαρμακευτικά είδη εις τους πληγωμένους και τρόφιμα εις τον Λαόν των Αθηνών».
Γιʼ αυτό το επεισόδιο ο Μυράτ δεν λέει τίποτε. 

Ή έγραψε και το ʼσκισε μετά ή κάπου ακόμα λανθάνει και περιμένει τη νεκρανάστασή του. Αρκεί να πέσει σε χέρια σοβαρών ερευνητών.
Αρχίζοντας ο Μυράτ μας λέει ότι λίγο πριν αρχίσουν τα άγρια όργανα είπε στην Παπαδάκη να εξαφανιστεί «για να μην τη βρει κακό». 

Πώς γνώριζε ότι κινδύνευε; 

Εκείνη θύμωσε και τον αποπήρε. 

Μέγα και βλακώδες λάθος της. 

Υπολόγιζε ότι θα παρουσιαζόταν σε κάποιο «πολιτισμένο» δικαστήριο και με δυο δικηγόρους για να αποστομώσουν τους εχθρούς της, αν συνέβαινε κάτι άσχημο και παρατραβηγμένο. 

Εκτός αυτού είχε ντοκουμέντα. 

Είχε σημειώματα και επιστολές για να τρέξει και να βοηθήσει. 

Πράγματι βοήθησε και έσωσε τριάντα δύο (32) κρατούμενους είτε από το εκτελεστικό απόσπασμα είτε να αποφυλακιστούν. 

Είχε επιστολές από τον ποιητή Άγγελο Σικελιανό, τη συγγραφέα Λιλίκα Νάκου, τον ενδυματολόγο Αντώνη Φωκά.

(«Άραγε τους ξέρει κανείς σήμερα αυτούς τους ανθρώπους;) 

Είχε «άκρες». 

Κυρίως στον Αρχιεπίσκοπο, στο δήμαρχο Αθηναίων Γεωργάτο, στον ίδιο, το μισητό πρωθυπουργό Ράλλη, κολλητό φίλο του πατέρα της.
Ακόμη κι όταν κάποιο άγιο χέρι ενός αγνώστου έριξε κάτω από την πόρτα της σημείωμα που τη συμβούλευε να εξαφανιστεί αμέσως γιατί την κυνηγούν να τη δολοφονήσουν, εκείνη το αγνόησε. 

Ευτυχώς δεν το αγνόησε ο λαμπρός συνάδελφος και φίλος της Νίκος Δενδραμής και σώθηκε. 

Υπάρχουν δύο κυρίες σήμερα οι οποίες γνωρίζουν τίνος ήταν εκείνο το χέρι που έστειλε αυτά τα δύο σημειώματα, με κίνδυνο της ζωής του, και το κρύβουν μέχρι τώρα για άγνωστους λόγους. 

Πιθανόν εθνικούς! 

Δεν γράφω επίθετα και σχόλια γιατί θʼ αποκτήσω ακόμη δύο εχθρούς. 

(Όμως κάτι με βασανίζει. Έχει γούστο, λέει, να ήταν το χέρι του Μυράτ!)
Την Παπαδάκη τη συνέλαβαν πράγματι στο σπίτι των Μυράτ, απόγευμα της 21 Δεκεμβρίου 1944. Αυτός που τη ζήτησε ήταν ο φοιτητής Ιατρικής Κ.Μ., αργότερα γνωστός γιατρός της Αθήνας, κάτοικος κι αυτός της περιοχής Πατησίων, οδός Χρυσοστόμου Σμύρνης, πάροδος Καυτατζόγλου, γιος εφοριακού– (είχαν κάνει μαζί κάμποσες συλλήψεις, ίσως για να εκδικηθεί το θάνατο του αδελφού του από τους γερμανούς). 

Κάποτε που τον ρώτησα στο τηλέφωνο για κείνο το «περιστατικό» μου είπε ότι έφαγε τόσο ξύλο από τους δεξιούς (τα Χερουβείμ δηλαδή της πατρίδας γιατί οι άλλοι ήταν τα Σεραφείμ) που δεν θυμόταν τίποτε. 

Τον πιστεύω ακόμη. 

«Έφυγε» κι αυτός αλλά αργά!
Μαζί του έσερνε έναν αστυφύλακα με πολιτικά, «δικό μας» πια, ονόματι Θεόδωρο Μιχαλόπουλο και τον υποβολέα του θεάτρου Δημήτρη Σούλη. 

Αυτόν κι αν γνώριζαν όλοι οι θεατράνθρωποι. 

Όπως γνώριζαν και τους συναγωνιστές και φίλους τους στην Πολιτοφυλακή Πάνο Καραβουσάνο, ηθοποιό τετάρτης κατηγορίας και τον μπάσο της Λυρικής Σκηνής Εμμανουήλ Δουμάνη. 

Αυτοί όλοι ήταν μόνιμοι κάτοικοι της Πολιτοφυλακής Πατησίων.
Η Παπαδάκη συνοδευόμενη από τη φίλη της Αιμίλια Καραβία και τον Δ. Μυράτ, οδηγήθηκε πρώτα στα γραφεία της Λαϊκής Επιτροπής του ΕΑΜ, επί της οδού Πατησίων 314, για να αναφερθεί όπως ορίζει η στρατιωτική τάξη ότι η διαταγή τους εξετελέσθη 

(αυτό «ξέχασε» να το αναφέρει ο Μυράτ, καίτοι πολύ σημαντικό) και εν συνεχεία όλοι μαζί πήγαν στην Πολιτοφυλακή της γειτονιάς τους, η οποία στεγαζόταν στην επιτεταγμένη έπαυλη Παπαλεονάρδου, οδός Πολυλά και Ροστάν.
Εκεί την υποδέχεται ο Καραβουσάνος με χειροφίλημα! 

Ούτε αυτό αναφέρει ο Μυράτ. 

Αναφέρει όμως ότι εκδιώκονται «με το άγριο». 

Από ποιους άγριους και πόσο άγρια απέναντι σʼ ένα γνωστό τους γραμματέα του ΕΑΜ, στρατιωτικά ανώτερό τους, ο οποίος μπαινόβγαινε διαρκώς στην Πολιτοφυλακή και τον γνώριζαν όλοι. 

Και δεν ήταν ύποπτος που συνόδευε μια επικίνδυνη ύποπτη;
(Να σκεφτεί μόνο κανείς ότι ο Καραβουσάνος ήταν στο πάνελ των ηθοποιών οι οποίοι διαγράψανε τους συναδέλφους τους –δίπλα στον «συνάδελφό» τους, τον μέγα Αιμίλιο Βεάκη– και ίσως ακολούθησε, μαζί με τον μπάσο της Λυρικής Σκηνής, το εκτελεστικό απόσπασμα έως τον ορισμένο τόπο για να πιστοποιήσει ιδίοις όμμασι τον «θάνατο της πουτάνας». 

Αυτός ήταν ο τίτλος που της απονεμήθηκε στα συνέδρια των ηθοποιών, από τους ίδιους τους αφιονισμένους ηθοποιούς. 

Εδώ ονόματα δεν λέμε).
Και συνεχίζει ο Μυράτ: «Σαν ήρθε ο καπετάν Ορέστης…»
«Καλλιτεχνικό» ψευδώνυμο ενός νέου 23 χρόνων, διοικητή της Πολιτοφυλακής Πατησίων από τα αισχρά και εγκληματικά λάθη της ηγεσίας του Κόμματος, ο οποίος και λόγω της ηλικίας του είχε το κουσούρι να κυνηγάει μόνο γυναίκες.

Έκανε «όργια» λέει ο Μυράτ (για σκέψου, για σκεφθείτε τι όργια!) ο οποίος έγραψε κάποτε ότι και ο ίδιος ήταν «λάτρης» του ποδόγυρου. 

Έτσι ακριβώς, αλλά φαίνεται χωρίς όργια. 

Ενώ αν ο Ορέστης κυνηγούσε άντρες όλα θα ήταν ομαλά, ρόδινα και δίχως όργια.
Ενδιαφέρον μεγάλο παρουσιάζει ο αμέσως επόμενος, μετά τον Ορέστη, διοικητής της Πολιτοφυλακής Πατησίων, ο οποίος καταθέτει τέσσερις μήνες αργότερα, στο 16ο αστυνομικό τμήμα, ότι ο Ορέστης «επεδίδετο μετά γυναικών εις ακολάστους πράξεις»!
Δηλαδή τι άλλο έκανε ένας φυσιολογικός νέος 23 χρόνων από εκείνα όπου κάνουν επί εκατομμύρια χρόνια οι άνθρωποι στον πλανήτη. 

Το όνομα του νέου διοικητή: 

Νίκος Ανδρικίδης. Θα τον βρούμε παρακάτω, κολλητό φίλο, κι αυτόν, του Μυράτ.
Ο Ανδρικίδης συνέλαβε και εκτέλεσε τον Ορέστη 

(τα γράφει αυτά ο Μυράτ χωρίς να αναφέρει το όνομα του φίλου του Ανδρικίδη) διότι εκτός από τις «ακόλαστες πράξεις» κατάκλεβε όλους τους «αντιδραστικούς» που συνελάμβανε. 

Έκλεβε δηλαδή τις βέρες, τους σταυρούς και ό,τι χρυσαφικό και λίρες είχαν κρύψει στις ραφές των ρούχων τους και είτε τα κρατούσε ο ίδιος είτε τα χάριζε στις γκόμενες και δεν τα παρέδιδε στους ανωτέρους του «για τις ανάγκες του κόμματος». 

Έτσι ακριβώς ήταν η κατηγορία και γιʼ αυτό η ηγεσία έστειλε τον Ανδρικίδη στα Πατήσια για να βάλει τάξη. 

(Ο Ορέστης πήρε το δαχτυλίδι και το ρολόι της Παπαδάκη).
Τώρα πώς το άσπιλο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος είχε αλισβερίσι με τους μαυραγορίτες και τους απατεώνες σαράφηδες της αγοράς, οι οποίοι εξαργύρωναν βέρες, ρολόγια και χρυσαφικά με λίρες Αγγλίας είναι μια άλλη πονεμένη ιστορία.
Σε κάποια δίκη του Ανδρικίδη που αναφέρθηκε το όνομα του Ορέστη (η γελοιότητα όλων ανεξαιρέτως δεν έχει όρια: ουδείς «γνώριζε» το πραγματικό του όνομα –το οποίο βρήκα πολύ αργότερα!) και η εκτέλεσή του «για να μη θρηνήσουμε και άλλα θύματα» όπως κατέθεσε αιφνιδίως ο ουρανοκατέβατος μάρτυρας υπεράσπισης του Ανδρικίδη, Δημήτρης Μυράτ, μια ηθοποιός, Ολυμπία Παπαδούκα ονόματι, έγραψε ότι στη δίκη «προσκομίστηκαν επίσημα χαρτιά (τα οποία πήραν πίσω αυτοί που τα προσκομίσανε) στο δικαστήριο, που αποδείχνανε (!) ότι ο νεαρός Ορέστης ήταν έμμισθος πράχτορας της Ιντέλιντζες Σέρβις! 

Γιʼ αυτό ακριβώς το λόγο έστειλε την Παπαδάκη στο απόσπασμα για να κηλιδωθεί το ΚΚΕ και το ΕΑΜ».
«Πράχτορας» λοιπόν ο αλητάμπουρας, όπως λίγο αργότερα καραμπινάτοι πράχτορες ήταν ο άγιος Νίκος Πλουμίδης και 

ο έξοχος Κώστας Καραγιώργης και πάλι λίγο αργότερα ο ίδιος, 

ο διαβόητος Νίκος Ζαχαριάδης και 

ο Τρότσκι και εκατομμύρια στρατιωτικοί και πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης, ο ανθός της μεγάλης Επανάστασης και πολλοί δικοί μας, αγνοί ιδεολόγοι, που πήγαν άδικα των αδίκων.
Εδώ πρέπει να σκεφτούμε αυτά τα επίσημα χαρτιά, ίσως σε περγαμηνή, σαν διπλώματα Ανωτάτων Σχολών, με υπογραφές και σφραγίδες της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. 

Όλα αυτά τα λέγανε και τα γράφανε κιόλας ηλικιωμένοι και γνωστότατοι δημοσιογράφοι χωρίς ίχνος ντροπής.
Ώρα μία μετά τα μεσάνυχτα της 21 Δεκεμβρίου 1944 ο διοικητής της Πολιτοφυλακής Πατησίων, Ορέστης, πρέπει να είναι κατάκοπος, αφού από τα χαράματα της προηγούμενης μέρας είναι στο πόδι. 

Θα σέρνεται από την κούραση κι ας είναι μόνο 23 χρόνων. 

Στην Πολιτοφυλακή επικρατεί χάος και το ίδιο πρέπει να συμβαίνει και στις υπόλοιπες Πολιτοφυλακές της Αθήνας.
Συνεχώς καταφθάνουν νέοι κρατούμενοι. 

Τους περισσότερους μετά από μια σύντομη ανάκριση στα όρθια, τους «περιποιούνται» στο Γαλάτσι μʼ ένα χτύπημα στο κεφάλι για να μην ακούγονται οι πυροβολισμοί. 

Όλοι είναι εξαγριωμένοι καθώς τους ερεθίζει το χυμένο αίμα και τους κάνει πιο επικίνδυνους, σαν τους καρχαρίες.
Οι πολίτες κατηγορούνται είτε για συνεργάτες των γερμανών, δοσίλογοι και αντιδραστικοί είτε για τροτσκιστές. 

Οι μισοί από τα στελέχη της Πολιτοφυλακής που μύρισαν την επέλαση της ήττας τους και την επικείμενη σύλληψή τους, τα στρατοδικεία που θα πετούνε σε λίγο τις θανατικές ποινές σαν στραγάλια, έχουν ήδη φύγει πρώτα για τη Θήβα, παίρνοντας μαζί τους εκατοντάδες ομήρους, με σκοπό να προωθηθούν στους παραδείσους των ανατολικών χωρών.
Το να θυμάται όμως ο Ορέστης (όπως γράφει ο Μυράτ) μέσα σʼ εκείνο τον πανικό και την αναστάτωση το όνομα της Παπαδάκη, που πρώτη φορά άκουγε στη ζωή του, ότι ήταν εκείνη την οποία διέγραψε και ουσιαστικά καταδίκασε σιωπηρά σε θάνατο το εαμοκρατούμενο, εκείνη την περίοδο, Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών, δύο μήνες ακριβώς νωρίτερα, στις 23 Οκτωβρίου, φαίνεται εντελώς ηλίθιο. 

Απλώς τη θυμήθηκε διότι μόλις πριν από λίγες στιγμές του ʼδειξαν το χαρτί της διαγραφής και του τό ʼτριψαν στα μούτρα. 

Ποιοι;
Κανείς δεν υποπτεύεται όμως ότι τις κινήσεις του Ορέστη τις παρακολουθεί κρυφά, τις ελέγχει και τις βαθμολογεί εδώ και τρεις μέρες, ΠΡΙΝ από τη σύλληψη της Παπαδάκη, ο Νίκος Ανδρικίδης, μέχρι προχτές διοικητής Πολιτοφυλακής Παγκρατίου, Βύρωνα, Καισαριανής, με δεκάδες συλλήψεις και εκτελέσεις στη μερίδα του. 

(Το τρελό είναι ότι μόνο για ένα φόνο καταδικάστηκε!) 

Ίσως τότε τον γνώρισε ο Μυράτ.
Στην επίσημη κατάθεσή του ο Ανδρικίδης τον Απρίλιο 1945 τα ξερνάει όλα, αλλά πρέπει να σκεφτόμαστε πόσα άλλα του χρεώσανε οι αρχές και με ποιες τρομακτικές συνθήκες δόθηκε η κατάθεση. 

Τις ξέρουμε, τις ξέρουμε από αιώνες πώς γίνονται αυτές οι καταθέσεις. 

Εδώ να σημειώσω ότι κάποτε εμπιστεύτηκα σε κάποιον ηλίθιο αυτή τη μοναδική κατάθεση, σε φωτοτυπία, η οποία αποκτήθηκε με κόπο και χρήμα, κι εκείνος την ανακοίνωσε στο διαδίκτυο!!
Εκεί λοιπόν αναφέρει ότι διετάχθη να παρακολουθεί κρυφά τον Ορέστη διότι, συν τοις άλλοις, δηλαδή τις γυναίκες, «έκλεβε ασύστολα τα θύματά του προς ίδιον όφελος» όπως είπαμε «και όχι για τις ανάγκες του Κόμματος».
Το όνομα της Παπαδάκη δεν το αναφέρει διότι απλούστατα δεν το είχε ακούσει κι αυτός ποτέ στη ζωή του.
Επομένως: από τις 18 Δεκεμβρίου, όπως γράφει και ο Πολ. Μαρσάν, τρεις μέρες δηλαδή πριν από τη σύλληψη της Παπαδάκη, που άρχισε ο Ανδρικίδης την έρευνά του, είχε μάθει για τις εν τω μεταξύ συλλήψεις και εκτελέσεις και δεν έκανε τίποτε για να τις σταματήσει.
Όταν μετά την εκτέλεση του Ορέστη ανέλαβε τη διοίκηση Πολιτοφυλακής Πατησίων ο Ανδρικίδης, εξακολούθησε με τη συμμορία του «προδότη» Ορέστη, όσους απόμειναν, να συλλαμβάνει και να εκτελεί πολίτες μέχρι τις 5 Ιανουαρίου 1945, ώσπου τό ʼσκασε κι αυτός, πήγε στη μέση της Ελλάδας, τον συνέλαβαν, τον φέρανε στην Αθήνα και πέρασε από δίκη. 

Με βασικό μάρτυρα υπεράσπισης τον Δημήτρη Μυράτ.
Είπε ο Μυράτ στο δικαστήριο: 

«Δεν έπρεπε να οδηγηθεί στο εδώλιο του κατηγορουμένου, μια και ενήργησε έτσι με το πέρασμά του από τα Πατήσια, ώστε να γλιτώσουν ασφαλώς όλοι οι αθώοι».
Γιʼ αυτά όλα όμως δεν έχει ούτε μία λέξη στο κείμενό του για την Παπαδάκη.
Ο Νίκος Ανδρικίδης (1914-2002) από τη Μικρά Ασία κι αυτός (!) έμεινε στη φυλακή 28 χρόνια. Απολύθηκε τον Ιανουάριο 1964. 

Στις 31 Οκτωβρίου 1986 του δόθηκε σύνταξη 9.600 δραχμών «ως παθών αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης»! 

Δυστυχώς είχε τυφλωθεί.
Με τον Δημήτρη Μυράτ έμεινε κολλητός φίλος έως το τέλος. 

Τι συνέβη, πώς συνέβη, γιατί συνέβη άδηλον. 

Εις τους θεούς ευρίσκονται τα πέραν.
Ιδού μία από τις επιστολές του Μυράτ προς τον Ανδρικίδη με ημερομηνία 31.12.1978:
Αγαπητέ Νίκο, Χρόνια Πολλά. Ευτυχισμένος ο Καινούριος Χρόνος. 

Σʼ ευχαριστώ για τη φωτοτυπία. Μόλις ησυχάσω θα σου γράψω περισσότερες λεπτομέρειες για την περιβόητη σύλληψη [της Ελένης Παπαδάκη, φυσικά. 

Εσωκλείω δύο διπλές προσκλήσεις, που ισχύουν για οποιαδήποτε μέρα, ελεύθερες από κάθε επιβάρυνση. 

Θα ήταν άδικο να πληρώσης το θέατρο του φίλου σου. 

Χαίρω που ξέμπλεξες με τα συνταξιοδοτικά.
Γιατί να πάνε τόσοι ωραίοι αγώνες, όπως ο δικός σου και των άλλων παληκαριών, χαμένα; Ακόμα κι ο δικός μου απειροελάχιστος και μηδαμινός σαν Γραμματέα ΕΑΜ θεάτρου;
Τι έφταιξε και βρισκόμαστε πάλι στην ίδια κοινωνική κατάσταση της προμεταξικής περιόδου; Κρίμα!
Με φιλία κι εκτίμηση
Δ. Μυράτ
Εδώ με πόνο καρδιάς θέλω να σημειώσω ότι τα περισσότερα στελέχη της Πολιτοφυλακής Πατησίων και Παγκρατίου, ακόμη και ο προσωπικός εκτελεστής της Παπαδάκη, Βλ. Μ., είχαν γεννηθεί στη Σμύρνη ή στα προάστιά της! 

Πώς η «Καλλίστη πασών», αγαπητέ μου κύριε Κωνσταντίνε Δεσποτόπουλε, έβγαλε τέτοια τέκνα;
Τελειώνοντας καταγράφω ορισμένα χρήσιμα στοιχεία για την προϊστορία αυτού του δράματος. Στις 20 Οκτωβρίου 1944, λίγες μέρες δηλαδή μετά την Απελευθέρωση, στη συνεδρίαση του Σωματείου Ελλήνων (αυτό προπάντων) Ηθοποιών (κι αυτό προπάντων) ο αριστερός ηθοποιός του μουσικού θεάτρου Σπύρος Πατρίκιος κατόπιν πιέσεως και διαταγής, όπως λέγεται, του Κόμματος, αναγκάστηκε και μίλησε στους ηθοποιούς που μαζεύτηκαν στα γραφεία του Σωματείου τους, Σατωβριάνδου 52α, ως εξής:
«Θλιβερό καθήκον μας αναγκάζει να μιλήσουμε για τη στάση ωρισμένων, ευτυχώς ελαχίστων, ηθοποιών που πολλοί απʼ αυτούς δεν είναι ευτυχώς Έλληνες, που πρόδωσαν τον τίμιον αγώνα με πράξεις κακές και που το παράδειγμά τους θα ʼχε ανυπολόγιστες συνέπειες και συμφορές αν δεν ήσαν ευτυχώς τόσο λίγοι. 

Προτείνω να διαγραφούν από το Σωματείο και να στερηθούν κάθε δικαιώματος να εργάζονται στο ελληνικό θέατρο και να γίνη για κάθε προτεινόμενο αμέσως συζήτησις και να παρθή απόφασις».
`
*********************************************************
ΟΙ ΠΡΟΔΟΤΑΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ
[Ο τίτλος και τα ονόματα, χωρίς κανένα σχόλιο, όπως δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα «Απελευθερωτής», 25 Οκτωβρίου 1945]
1) Βεργή Έλσα 

2) Δαδοκαρίδου Έλλη 

3) Ζαμάνου Χαρ. 

4) Θάνος Διονύσιος 

5) Ιακωβίδης Μιχάλης 

6) Πόπολα Αγγέλα 

7) Κόππολα Αλφρέδος 

8) Μοσχούτης Δ. 

9) Μπέλλα Σμάρω 

10) Παπαδάκη Ελένη 

11) Παυλόφσκαγια Νίνα 

12) Ραμασόφ Ροβέρτος 

13) Φελίτσης Δημήτριος και 

14) Αγγελική Κοτσάλη.
Η επικύρωση των ονομάτων έγινε δύο μέρες πριν, στο θέατρο «Διονύσια» της Πλατείας Συντάγματος.
Το προεδρείο: Αιμίλιος Βεάκης, 

Θεόδωρος Μορίδης, 

Σπύρος Πατρίκιος, 

Χρήστος Τσαγανέας, 

Πάνος Καραβουσάνος.
`
**********************************************************
Προσωρινός επίλογος
Στην εξεταστική επιτροπή, πίσω από το θλιβερό τραπεζάκι στη μέση της σκηνής των θεάτρων (ασφαλώς το πιο άθλιο σκηνικό που εμφανίστηκε στο ελληνικό θέατρο) τον κεντρικό ρόλο του μεγάλου ιεροεξεταστή Τορκουεμάδα τον έπαιζε ο μεγαλύτερος Έλληνας ηθοποιός του 20ού αιώνα, και γιατί όχι και του 21ου, ο Αιμίλιος Βεάκης. 

Επέζησε ως το 1951.
Με τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο στην αρχή, άγριος Βενιζελικός μετά και υμνητής του Εθνάρχη, στη συνέχεια φανατικός οπαδός κάθε δικτάτορα και της βασιλείας και υμνητής του βασιλιά Κωνσταντίνου, στη συνέχεια υμνητής του δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά, ώσπου ετελεύτησε το βίο του ως φανατικός αριστερός.
Μια μικρή παρένθεση. Ανάμεσα στους εχθρούς της ΟΠΛΑ, τους οποίους εκτελούσε συνεχώς κατά τη διάρκεια της Κατοχής (και τους χρεώνονταν οι Ούννοι) και ιδιαίτερα τον άγριο Δεκέμβρη 1944, ανάμεσα λοιπόν στους στρατιωτικούς, τους αστυνομικούς –κυρίως χωροφυλάκια του γάλακτος– τους κραγμένους μαυραγορίτες, τους γνωστούς συνεργάτες των γερμανών, ήταν και οι «περίφημοι» Τροτσκιστές, οπαδοί του δολοφονημένου, από άνθρωπο του Στάλιν, Λέον Τρότσκι. 

Αυτοί οι τελευταίοι ήταν το κόκκινο πανί όχι μόνο του δικού μας ΚΚΕ αλλά όλων των ΚΚ και οπαδών απανταχού της οικουμένης, ακολουθώντας τυφλά τη «σοβιετική γραμμή» εκείνων των χρόνων.
Δίπλα, λοιπόν, στον Βεάκη, για να επανέλθω, που καθόταν ως κριτής (στο τέλος έβγαλε έξω την ουρά του και δεν ψήφισε τη διαγραφή κανενός, γιατί θα κατάλαβε το ρεζιλίκι του!) ήταν και ο ηθοποιός Χρήστος Τσαγανέας, ο πολιτικά «θανάσιμος εχθρός όλων»! 

Αυτόν διάλεξε το Κόμμα, λένε, αφού το Κόμμα, πάλι λένε, οργάνωσε αυτή την τελετή του θανάτου.
Άγνωστο παραμένει με ποιο τρόπο την είχε σκαπουλάρει έως εκείνη τη στιγμή από τα ακονισμένα νύχια των παιδιών (κυριολεκτώ) της οργάνωσης και δεν βρισκόταν το πτώμα του σʼ ένα χαντάκι. 

Αναρωτιέται κανείς πώς τον άντεχαν οι υπόλοιποι τέσσερις δίπλα τους και οι έξαλλοι αριστεροί ηθοποιοί της πλατείας και των θεωρείων. 

Ένας τέτοιος τροτσκιστής και με τέτοιο λαιμό έπρεπε να εξαφανιστεί αμέσως. 

Αλλά δεν… 

Επέζησε όλων και η γυναίκα του περισσότερο αφού έθαψε όλους και όλες που έπαιξαν μαζί της στο βίο της εκτός από τη Σμάρω Στεφανίδου που τους την έφερε.
Το περίεργο με τον Τσαγανέα είναι ότι ενώ ως νέος ήταν άσχημος και άχαρος όταν γέρασε έγινε συμπαθής με τους αβανταδόρικους ρόλους που έπαιξε στον κινηματογράφο.
Φανατική τροτσκίστρια ήταν και η γυναίκα του, επίσης ηθοποιός, Νίτσα Τσαγανέα, η οποία σε πρώτο γάμο είχε παντρευτεί τον Γιώργο Βιτσώρη (προσωπικος φιλος του Τρότσκυ) , αδελφό του ζωγράφου Μίμη Βιτσώρη, και ηθοποιού και ποιητη Τίμου Βιτσώρη, και η οποία είχε παίξει μερικές φορές σε δεύτερους ρόλους, δίπλα στην Ελένη Παπαδάκη.
Πώς κατόρθωσαν όμως (και ποιος άραγε απʼ όλους) να πλησιάσουν και να πείσουν αυτό το βουνό, τον Αιμίλιο Βεάκη, τον οποίο όλοι οι ασήμαντοι θεωρούσαν «συνάδελφό» τους, 

αν είναι δυνατό, 

να «ηγηθεί» μιας τέτοιας κατάπτυστης κατάστασης. 

(Εδώ ο Μυράτ, στο θέμα του «δικαστηρίου» δικαίως εξανίσταται). 

Τι μπορεί να του έταξαν και πώς τον έφεραν τούμπα; 

Μήπως του υποσχέθηκαν τιμές και δόξες, που δεν αξιώθηκε κανείς ως τώρα, 

μήπως του υπενθύμισαν τις μετάνοιες που έκανε σε κάθε κάλπη στρατιωτικό και πρωθυπουργό; 

Μήπως τον εκβίασαν για κάτι που κανείς ως σήμερα δεν γνωρίζει ή τον απείλησαν στα ίσα ότι αν δεν λάβει μέρος στην «επιτροπή» κινδυνεύει και ο ίδιος και η οικογένειά του; 

Άγνωστο.
Πρέπει, διάβολε, να κατάλαβε, γιατί ήταν πλέον ηλικιωμένος, ότι όλοι αυτοί οι ασήμαντοι και άσημοι τον ήθελαν ως όνομα, 

για κράχτη με λίγα λόγια για να δείξουν και να αποδείξουν στο «λαό» ότι εκείνη την κρίσιμη στιγμή το κίνημα ήταν ενωμένο και γερό σαν μια γροθιά.
Μέσα σʼ εκείνη τη φονική σιωπή δυστυχώς δεν ακούστηκαν δύο μεγάλες γυναικείες φωνές, ισάξιες του Βεάκη: της Μαρίκας Κοτοπούλη και της Σαπφώς Αλκαίου. 

Ήταν οι τρεις ηθοποιοί μπροστά στους οποίους εκείνες τις φαρμακωμένες ώρες, όλοι και όλες στέκονταν προσοχή θέλοντας μη θέλοντας. 

Ήταν, όπως και να το κάνουμε, αυτό που συνηθίζεται να λέγεται για τέτοιες προσωπικότητες «ιερά τέρατα». 

Σαν κι αυτούς δεν ξανάβγαλε το ελληνικό θέατρο. 

Να σημειώσω ακόμη δύο: τον Ευάγγελο και Γιώργο Μαμία.
Και μερικά ακόμη για τους περίεργους και τους σχολαστικούς. 

Μετά τη διαγραφή της έστειλε επιστολή, με ημερομηνία 7 Νοεμβρίου 1944, στον υπουργό Θρησκευμάτων και Εθνικής Παιδείας, ως αρμόδιο περί τα καλλιτεχνικά.
Η κατηγορία ήταν: 

«Προδοτική στάση την περίοδο της Κατοχής». 

Χωρίς λεπτομέρειες.
Ανάμεσα σε άλλα γράφει στον υπουργό: 

«Μία απόφασις τοιούτου περιεχομένου μη κοινοποιηθείσα δε εις τους ενδιαφερομένους και ήτις απόφασις θα έδει να ληφθή μόνον κατόπιν τηρήσεως ωρισμένων νομίμων τύπων και γνωστοποιήσεως ημίν… με αναγκάζει να προσφύγω εις Υμάς και να διαμαρτυρηθώ εντονότατα…»
Και προς το Σωματείο: «Δια των εφημερίδων επληροφορήθην ότι διεγράφην από το ημέτερον Σωματείον. 

Παρακαλώ υμάς όπως εναρεστηθήτε να μου γνωρίσητε εγγράφως επί τη βάσει τίνων στοιχείων, μαρτυριών ή άλλων αποδείξεων ελήφθη η ανωτέρω απόφασις».
Ο υπουργός έστειλε αμέσως επιστολή στο Σωματείο και ζητούσε εξηγήσεις. 

Ούτε στον ένα ούτε στον άλλο απάντησε το Σωματείο. 

Στις 24 Νοεμβρίου η Παπαδάκη στέλνει δεύτερη επιστολή. 

Ανάμεσα σε άλλα γράφει:
«…Νομίζω ότι πάσα άμυνα επί τόσον αναρμόστως συντεταγμένου εγγράφου, πλήρους αορίστων και αβασίμων εναντίον μου στοιχείων και συκοφαντικών δυσφημίσεων, οικοδομήματος ασυστόλων κατηγοριών βασιζομένων μόνον επί «εντυπώσεων», ως ρητώς αναφέρει το απόσπασμα των πρακτικών [άρα υπήρχαν πρακτικά στο αρχείο της δεν βρέθηκαν ούτε στα γραφεία του ΣΕΗ] μία τοιαύτη άμυνα, θʼ απετέλει ύβριν εναντίον εμού της ιδίας, απρεπούς ήδη δια της αποφάσεως καθυβρισθείσης και δια τρόπου απάδοντος, ως φρονώ εις Σωματείον ευσεβούμενον εαυτό και τας αποφάσεις του.
»Κατά πόσον η όλη στάσις μου κατά το διάστημα της κατοχής υπήρξεν «αντεθνική, αντισυναδελφική, εγωιστική και απρεπής» δύνανται καλλίτερον από εμέ να διαφωτίσουν την Συνέλευσιν πολλοί εκλεκτοί συνάδελφοι».
Και τελειώνει την επιστολή καταθέτοντας τα όπλα εξαντλημένη και κατά κράτος νικημένη: «Οπωσδήποτε η Συνέλευσις υμών ας αποφασίση ό,τι νομίζει». Και υπογράφει: 

«Μετά πάσης τιμής». Σε ποιον και σε ποιους;
Είναι αλήθεια ότι ο αριθμός των θυμάτων της ανθρωποθυσίας στην Ελλάδα είναι ασήμαντος μπροστά στους ανατριχιαστικούς αριθμούς που μας παραδόθηκαν, μετά τον πόλεμο, από την Ιταλία και τη Γαλλία. Ίσως, λένε ορισμένοι, ως ποσοστά εν σχέσει με τον πληθυσμό κάθε χώρας είναι μάλλον ο ίδιος.
Αν εξαιρέσουμε τους μαυραγορίτες όλα τα άλλα θύματα ήταν της πείνας. Της πείνας ήταν και οι δολοφόνοι. 

Πρέπει όμως κάπως να κλείσουμε τούτο το παράπονο με τη δραματική διαπίστωση του Δ. Μυράτ: 

«Όπως το αίμα του [Ίωνος] Δραγούμη κατέστρεψε τον [Ελευθέριο] Βενιζέλο, έτσι πιστεύω πως το αίμα της Παπαδάκη κατέστρεψε το ΕΑΜ». 

Όχι όμως μόνο της Παπαδάκη.
ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ
Θα ήταν άδικο να κλείσω τούτο το μνημόσυνο χωρίς μερικά ακόμη λόγια. 

Μόλις ησύχασαν, λοιπόν, κάπως τα πράγματα, μετά τον Φεβρουάριο 1945, ο Μυράτ αναγκάστηκε να εργαστεί ξανά για τον επιούσιο. 

Επειδή φοβήθηκε όμως ότι μπορούσε να βρεθούν μερικοί φανατισμένοι που είχαν μνήμη ανάμεσα στους θεατές και να τον ρωτήσουν δυνατά από την πλατεία, την ώρα της παράστασης, για την «περίπτωση», απευθύνθηκε σε φίλους του να πηγαίνουν στις παραστάσεις του για να επιβάλλουν σιωπή. 

Αψευδής μάρτυρας ο φίλος του φαρμακοποιός Σπύρος Λεκατσάς, οδός Πατησίων 336. 

Για να ʼχει όμως το κεφάλι του ήσυχο και να καλοπιάσει λίγο αργότερα τους «απέναντι» έγραψε ότι «ο Δεκέμβρης μύριζε ξένη προβοκάτσια»!
Ακόμη κάτι απαραίτητο. Αντιγράφω από το αρχείο μου δύο παραγράφους από το αυθεντικό χειρόγραφο άλμπουμ που έφτιαξε ο ίδιος ο Αιμίλιος Βεάκης, όταν τέλειωσαν οι παραστάσεις του έργου «Ταπεινοί και καταφρονεμένοι», που παίχτηκε σε δική του διασκευή στο Εθνικό Θέατρο.
Έχει ημερομηνία 20 Μαΐου 1934 (δέκα χρόνια πριν από το «συμβάν») και αφιερώνεται στην Ελένη Παπαδάκη:
«Στη μεγάλη μου συνάδελφο κι ευγενική φίλη Ελένη Παπαδάκη με την ευγνωμοσύνη μου για την αριστοτεχνική ενσάρκωση του ρόλου της Νατάσας».
Και απόσπασμα από την εισαγωγή του, πάλι χειρόγραφο: 

«Μην ξεχάσεις» της λέει «ποτέ σου αυτό το θρίαμβο, γιατί η θύμησή του θα σου φέρνει στο νου, για αιώνιο μάθημα, πως εκείνο που αξίζει θριαμβεύει πάντα στο πείσμα των ανάξιων και των μοχθηρών».
Μάνος Ελευθερίου
Υ.Γ. 2 Και όλα αυτά, όλα, «εξαιτίας κάποιας φημολογούμενης σχέσης με τους γερμανούς ορισμένων από εκείνους που μετείχαν στην παράσταση» της Εκάβης. 

Έτσι γράφει η τραγωδός Ασπασία Παπαθανασίου.

poiein.gr

Μεγάλοι Έλληνες ηθοποιοί του θεάτρου - Βάσω Μανωλίδου

 

Βάσω Μανωλίδου «Η ζωή μου…»
Βάσω Μανωλίδου.
Ενας μύθος που δοξάζει με την παρουσία του την ιστορία του ελληνικού θεάτρου.
Μια υπέροχη γυναίκα που έφυγε ως Ελληνίδα Γκάρμπο από τη σκηνή, ενώ το μέλλον του υποκριτικού της ταλέντου είχε ακόμη πολλά χρόνια μπροστά του, να μας δώσει… μοναδικές και άλλες στιγμές!
Βάσω Μανωλίδου.
Διάλεξε να σταματήσει, διάλεξε να μη μιλήσει ποτέ για όλα αυτά που είδαν τα μάτια της και άκουσαν τα αφτιά της!
Βάσω Μανωλίδου.
Ενας μύθος που δοξάζει με την παρουσία του την ιστορία του ελληνικού θεάτρου.
Μια υπέροχη γυναίκα που έφυγε ως Ελληνίδα Γκάρμπο από τη σκηνή, ενώ το μέλλον του υποκριτικού της ταλέντου είχε ακόμη πολλά χρόνια μπροστά του, να μας δώσει… μοναδικές και άλλες στιγμές!

Βάσω Μανωλίδου.
Διάλεξε να σταματήσει, διάλεξε να μη μιλήσει ποτέ για όλα αυτά που είδαν τα μάτια της και άκουσαν τα αφτιά της!
Διάλεξε τη σιωπή και άφησε όλους να κρέμονται από μια απόφαση δική της να πει ό,τι μπορεί να πει ένας άνθρωπος που έζησε και έπαιξε πλάι στον Βεάκη, στον Μινωτή, στην Παξινού, στην Κοτοπούλη, στην Κυβέλη, στην Αρώνη, στον Πολίτη, στον Ροντήρη, στον Χορν, στον Κωτσόπουλο, στον Παππά και τόσους άλλους, που η γενιά μου, η γενιά του γράφοντος αυτό το προλογικό σημείωμα, ούτε καν πρόλαβε να δει, να μαγευτεί από αυτά τα μεγέθη και ίσως γι’ αυτό το μέτρο της γενιάς μου να είναι άλλο, πιο μικρό, σίγουρα πιο φτωχό.
Βάσω Μανωλίδου.
Η σύντροφος για χρόνια του Θόδωρου Κρίτα, μια κυρία υπέροχη, που συχνά συναντώ με τον φίλο τον Θ. Κρίτα να πίνουν καφέ, πρωί πρωί στην πλατεία Κολωνακίου ή βράδια σε θεατρικές παραστάσεις ή σε αίθουσες αεροδρομίων, πάντα υπ’ ατμόν, με διάθεση παιδιού που θέλει να μάθει τον κόσμο.
Βάσω Μανωλίδου.
Κάθε φορά προσπαθώ να της αποσπάσω μια λέξη πολύτιμη, να την πείσω μέσω του αγαπημένου συντρόφου της να μου δώσει μια συνέντευξη, για να μείνει η μιλιά της, η ματιά της για μια περίοδο του ελληνικού θεάτρου όπου η σκηνή ήταν σαλόνι ευγενών ψυχών και ατίθασων μυαλών ή άλλως ειπείν μεγάλων καλλιτεχνών!
Βάσω Μανωλίδου. 
Ποτέ δεν είπε το «ναι» σε μια συνέντευξη, ποτέ δεν προσπάθησε να διατηρήσει την ομορφιά των νεανικών της χρόνων, μια γυναίκα που δέχτηκε τον χρόνο να τη χαράζει με τη σοφία του, μια γυναίκα που τυχαίως αν τη συναντήσετε στον δρόμο σήμερα και δείτε το πρόσωπό της θα καταλάβετε χωρίς άλλη κουβέντα την αξία της!
Βάσω Μανωλίδου.
Η μεγαλύτερη ηθοποιός που πέρασε από το ελληνικό θέατρο, κατά την ομολογία του Δημήτρη Χορν!
Μπορεί να μη μου έδωσε ποτέ συνέντευξη, μου εμπιστεύτηκε όμως σε πρώτη δημοσίευση την αφήγηση της ζωής της στον σύντροφό της, τον Θόδωρο Κρίτα! Σας παρουσιάζω μερικά αποσπάσματα, προτού διαβάσετε ολοκληρωμένη την αφήγηση αυτή στο υπέροχο πρόγραμμα που ετοιμάζεται και θα δοθεί κατά την παρουσίαση προς τιμήν της Βάσως Μανωλίδου στις 19 Μαΐου από το Εθνικό Θέατρο!
Βάσω Μανωλίδου.
Απολαύστε μια μοναδική στιγμή της!
Ενα ταξίδι μνήμης στη ζωή του ελληνικού θεάτρου από μια άξια εκπρόσωπό του!

Τόπος γεννήσεως
Γεννήθηκα στην Πλάκα, στην οδό Μνησικλέους· ο πατέρας μου Μακεδόνας από το Βελβεντό των Πιερίων, η μητέρα μου Κρητικιά.
Στο διπλανό, δίδυμο σπίτι της οδού Μνησικλέους ζούσε η οικογένεια της Μαίρης Αρώνη, πρώτης μου εξαδέλφης (οι μητέρες μας ήταν αδελφές).
Τέσσερα αδέλφια εμείς, κι άλλα τέσσερα μεγάλωναν στο διπλανό σπίτι.
Σύνολο οκτώ παιδιά, από τα οποία μόνο τρία ήταν κορίτσια: εγώ, η αδελφή μου, η Χρυσάνθη, και η Μαίρη Αρβανιτάκη, προτού παντρευτεί τον Θόδωρο Αρώνη και κάνει θεατρική καριέρα με το όνομα Μαίρη Αρώνη.
Ο πατέρας μου ήταν εμπορικός αντιπρόσωπος και ο πατέρας της Μαίρης χρηματιστής.
Πατέρας αφέντης
Ο πατέρας μας, όταν καθόμασταν στο τραπέζι, μας απαγόρευε να μιλάμε την ώρα του φαγητού.
Μια μέρα, μου ‘πεσε το πιρούνι στο πιάτο και μας έπιασε νευρικό γέλιο.
Εκείνος με κοίταξε αυστηρά και μου ‘δειξε την πόρτα.
Σηκώθηκα χωρίς δεύτερη κουβέντα και πήγα στην κουζίνα.
Ηξερα πως, αν του αντιμιλούσα, θα ‘πεφτε χαστούκι.
Μόλις βγήκα από την πόρτα, ο αδελφός μου, ο Ανδρέας, έκανε νοήματα στον μικρότερο, τον Ντίνο, κοροϊδεύοντάς με για το πάθημά μου.
Ομως ο πατέρας δεν χάριζε κάστανα.
Τον απέπεμψε αυτοστιγμεί.
Κι επειδή όσοι είχαν μείνει δοκίμασαν κάτι να του ψελλίσουν για να δικαιολογήσουν εμάς τους τιμωρημένους, έστειλε και τον Ντίνο και τη Χρυσάνθη έξω.
Τελικά, δεν εγλίτωσε από την τιμωρία ούτε η καλότατη μητέρα μας.
Ο πατέρας έμεινε μόνος.
Ομως δεν βάσταξε τη μοναξιά και άρχισε να μας καλεί έναν έναν πίσω στο τραπέζι.
Η τιμωρία, αυτή τη φορά, δεν κράτησε πολύ.
Υπήρχαν όμως περιπτώσεις που το παράπτωμα σήκωνε κλείσιμο στο υπόγειο. Στο βάθος όμως ο πατέρας ήταν πολύ καλός και μας αγαπούσε.
Μόνο που ήθελε να μας βάζει σε κάποια τάξη, και δεν είχε άδικο.
Το περίεργο είναι ότι, παρ’ όλο που ο πατέρας μου είχε όλα τα χαρακτηριστικά του «αφέντη» πάτερ φαμίλια και θα μπορούσε κανείς να τον θεωρήσει αυστηρό γονέα, ήταν ταυτόχρονα ένας από τους πιο προοδευτικούς ανθρώπους για την εποχή του.
Είχε έρθει στην Αθήνα σε μικρή ηλικία και, ιδιαίτερα τον πρώτο καιρό, αγωνίστηκε πολύ σκληρά για να επιβιώσει.
Υπήρξε αυτό που λέμε αυτοδίδακτος και αυτοδημιούργητος.
Τα πολλά ταξίδια που έκανε στο εξωτερικό, αναπτύσσοντας γνωριμίες με μεγάλες ευρωπαϊκές «φίρμες», του άνοιξαν τα μάτια.
Στην επιστροφή του δεν έφερνε μαζί του μόνο συμβόλαια, αλλά και ζωηρές εντυπώσεις από τις θεατρικές παραστάσεις και τις όπερες που είχε παρακολουθήσει.
Ο πατέρας μου αγαπούσε πολύ το θέατρο.
Η μητέρα μου καθόλου, παρ’ ότι είχε τελειώσει το Αρσάκειο.
Ο πατέρας έβλεπε όλες τις παραστάσεις.
Πήγαινε στα καμαρίνια για να συγχαρεί τον Παντόπουλο, τον Βονασέρα, όπως μας τα έλεγε τότε.
Κι αργότερα, τη Μαρίκα και την Κυβέλη.
«Ο Βεάκης έβαζε στοίχημα ότι θα μπορούσε να σε κάνει να γελάσεις στη σκηνή. Θύμα του ήταν ο Κωτσόπουλος»
Είχα πάντα τρακ
Στις θεατρικές παραστάσεις που στήναμε όταν ήμασταν παιδιά, στην ταράτσα της οδού Μνησικλέους, δεν πρωτοστατούσα εγώ ­ περιέργως ­ αλλά η Μαίρη. Εκείνη ήταν που κανόνιζε τα πάντα.
Κι όμως, εγώ βγήκα πρώτη στο θέατρο.
Εκείνη ακολούθησε.
Εγώ είχα πολύ «τρακ» πριν βγω στη σκηνή.
Η Μαίρη μου έλεγε πως δεν είχε καθόλου.
Του Αγίου Ευθυμίου, η θεία Ματούλα, πρώτη εξαδέλφη της μητέρας μου, μας μάζευε όλους στο σπίτι της για να γιορτάσουμε τον άντρα της, που τον έλεγαν Ευθύμιο.
Ηταν οικογενειακή παράδοση να ετοιμάζει η Μαίρη κάποια θεατρική παράσταση με θεατές τους συγγενείς και φίλους του εορτάζοντος.
Θυμάμαι πως κάποτε, σε μια παρόμοια γιορτή, η Μαίρη μας είπε ότι θα προετοίμαζε μια σκηνή από το Ρωμαίος και Ιουλιέτα.
Την Ιουλιέτα την κράτησε η Μαίρη για τον εαυτό της, ενώ το ρόλο του Ρωμαίου τον έδωσε να τον ερμηνεύσει… η θεία Ματούλα.
Σ’ εμένα έδωσε τον… υποβολέα.
Αισθάνθηκα πανευτυχής που δεν θα είχα να μάθω απ’ έξω κάποιον ρόλο.
Ομως, την επόμενη χρονιά παίξαμε το Ζητείται Υπηρέτης του Μπάμπη Αννινου. Το έργο ήταν πολυπρόσωπο και αυτή τη φορά δεν τη γλίτωσα ­ κάτι που πολύ με στενοχώρησε!
«Πώς βγήκατε στο θέατρο;»
Ολοι με ρωτάνε πώς κι έτυχε να βγω στο θέατρο.
Τους ξαφνιάζει η απάντηση που τους δίνω: Ο πατέρας μου ο ίδιος με πήρε από το χέρι, που λένε, και με πήγε στον Θόδωρο Συναδινό, τον θεατρικό συγγραφέα και διευθυντή της Δραματικής Σχολής του υπό ίδρυση τότε Εθνικού Θεάτρου.
Ο πατέρας μου δεν τον γνώριζε τον Συναδινό.
Του τον είχε συστήσει κάποιος κοινός φίλος.
Ο πατέρας μου είχε διαβάσει στις εφημερίδες πως η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου είχε αποφασίσει να ιδρύσει Εθνικό Θέατρο στη Σκηνή του Βασιλικού Θεάτρου της οδού Αγίου Κωνσταντίνου.
Και πως ο τότε υπουργός Παιδείας Γεώργιος Παπανδρέου είχε αναθέσει την καλλιτεχνική διεύθυνση στον Φώτο Πολίτη και τη διεύθυνση της Δραματικής Σχολής στον Θόδωρο Συναδινό.
Κάποια μέρα μου λέει:
Παιδί μου, να η ευκαιρία για σένα να γίνεις ηθοποιός.
Μα πατέρα… ψελλίζω.
Τι πατέρα και ξεπατέρα, μου λέει.
Θα σε πάω στον κύριο Συναδινό και θα σε εγγράψω στη Δραματική Σχολή.
Δεύτερη κουβέντα δεν σήκωνε ο πατέρας μου.
Αλλο που κι εμένα με βόλευε η ιδέα ότι έτσι θα αποκτούσα την πολυπόθητη ελευθερία, την οποία είχε στερηθεί όλα αυτά τα χρόνια.
Χρόνια καταπίεσης από τον πατέρα μου, από την καλότατη και υπομονετικότατη κατά τα άλλα μητέρα μου, αλλά κι από τα αδέλφια μου, τον Ανδρέα και τον Ντίνο, που κατασκόπευαν το κάθε μικροπαραστράτημά μου.
Μια αξέχαστη συνάντηση
Δεν θα ξεχάσω τη συνάντηση εκείνη με τον Θόδωρο Συναδινό.
Ο πατέρας μου μπροστά.
Εγώ σε κάποια απόσταση, δίπλα του, συνεσταλμένη και ανήσυχη.
Ο πατέρας μου αποφασιστικός και πλημμυρισμένος από βεβαιότητα.
Λες και θα του παρουσίαζε το μεγαλύτερο θεατρικό ταλέντο της υφηλίου.
Η κόρη μου έχει ταλέντο, λέει.
Και ο Συναδινός:
Πώς το ξέρετε;
Η απάντηση του πατέρα μου ήρθε κοφτή:
Μα, είμαι ο γεννήτωρ!
Κάποια μέρα έφτασε και η ώρα που θα παρουσιαζόμουν στην Επιτροπή της Δραματικής Σχολής για να με εξετάσει.
Μέλη της Επιτροπής ήταν ο Φώτος Πολίτης, ο ίδιος ο Συναδινός, ο Νίκος Παπαγεωργίου, ο Αιμίλιος Βεάκης, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Σπύρος Μελάς, ο Ηλίας Βουτιερίδης, ο Παύλος Νιρβάνας.
Παρουσιάστηκα, λοιπόν, μπροστά στην Επιτροπή.
Απάγγειλα το «Lacrimae rerum» του Λάμπρου Πορφύρα και αμέσως μετά άρχισα να απαγγέλλω στίχους από την Ιφιγένεια εν Αυλίδι που άρχιζαν έτσι: «Στους ίσκιους σας, ασίγαστες κορφές του παλαιού ιερού πυκνόφυλλου άλσους…».
Δεν πρόλαβα καλά καλά να πω τα πρώτα λόγια και με σταμάτησαν λέγοντάς μου ότι δεν χρειαζόταν να συνεχίσω. Εγώ ρώτησα δήθεν ανήσυχη:
Μήπως δεν κάνω για το θέατρο;
Και ο Μίλτος Λιδωρίκης, προσωπάρχης στο Εθνικό Θέατρο και μέλος της Επιτροπής (πατέρας του αείμνηστου Αλέκου Λιδωρίκη), έσπευσε να προσθέσει:
Εξ όνυχος τον λέοντα!
Εγώ καμώθηκα τάχατες πως δεν κατάλαβα τη σημασία της ρήσης και ξαναρώτησα:
Δηλαδή, δεν τα ‘πα καλά;
Και ο Φώτος Πολίτης μου λέει:
Εντάξει, εντάξει.
Μόνο τώρα που θα βγεις έξω, μην πας να πεις στους συμμαθητές σου πως πέρασες.
Ούτε στο σπίτι μου; ρώτησα αφελώς…
Ο πρώτος μου μισθός
Τέλειωσα τη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου με άριστα.
Το ίδιο και ο Θάνος Κωτσόπουλος.
Πρώτος μισθός μου, 6.000 δραχμές, όταν ο ανώτατος μισθός πρωταγωνιστή ήταν 10.000 δραχμές (η τιμή εισιτηρίου της πλατείας ήταν 15 δραχμές, του πρώτου εξώστη 10 και του δεύτερου εξώστη 5).
Μοναδική εξαίρεση είχε γίνει για τον Βεάκη, που έπαιρνε 12.000 συν 3.000 ως καθηγητής της Δραματικής Σχολής.
Με τα πρώτα μου χρήματα έκανα δώρα στους γονείς μου και στ’ αδέλφια μου. Το 1935 ο μισθός μου αυξήθηκε σε 8.500 δραχμές, και τούτο γιατί ήμουν η μοναδική πρωταγωνίστρια – ενζενύ του Εθνικού Θεάτρου και κρατούσα στην πλάτη μου ένα σημαντικό μέρος του ρεπερτορίου.
Δεύτερη αξέχαστη στιγμή
Ηταν στους Ταπεινούς και καταφρονεμένους, που τους είχε διασκευάσει ο Βεάκης και όπου πρωταγωνιστούσε ο ίδιος.
Είχα την εξαιρετική τύχη να παίξω δίπλα στον μεγάλο εκείνο ηθοποιό.
Κάθε βράδυ, πριν ανοίξει η αυλαία, μου έκανε εντύπωση ότι το χέρι του ήταν παγωμένο.
Τον ρώτησα:
Εχετε κι εσείς τρακ, κύριε Βεάκη;
Μου απάντησε:
Οσο πιο φημισμένος είναι ένας ηθοποιός, τόσο μεγαλύτερη και η ευθύνη του απέναντι στο κοινό.
Οταν τέλειωσαν οι παραστάσεις του έργου, ο Βεάκης με τίμησε, εμένα, μια πρωτόβγαλτη ηθοποιό, χαρίζοντάς μου ένα αναμνηστικό λεύκωμα που φιλοτέχνησε ο ίδιος, με φωτογραφίες από τις παραστάσεις του έργου.
Με το χέρι του είχε γράψει τις λεζάντες, καθώς και μια ιδιόχειρη αφιέρωση.
«Στο στάδιό σου το καλλιτεχνικό, που η Δόξα σού χαμογελά και σου παραστέκει, να σου μείνει αξέχαστο μάθημα αυτοπεποίθησης και περηφάνιας ο θρίαμβός σου των Ταπεινών και Καταφρονεμένων.
Στον τόπο μας, όπου θα ζήσεις, θα συναντήσεις κι άλλοτε το είδος αυτό των σκουληκιών, που εδώ μπορούν ανεξέλεγκτα να ‘χουν τ’ όνομα του κριτικού, μα σ’ άλλες χώρες, πιο πολιτισμένες, δεν θ’ άκουγαν παρά μόνο στ’ όνομα του κοινού εκβιαστή.
Κράτα γι’ αυτούς την αδιαφορία και την περιφρόνησή σου.
Με το Θρίαμβο των Ταπεινών και Καταφρονεμένων σ’ όλη τη σειρά των παραστάσεών τους, είδες πώς απαντά το Μεγάλο Κοινό μας στα χυδαία μοχθηρά τους λιβελλογραφήματα! Βεάκης».
Η θεία τύχη του θεάτρου
Στην αρχική διανομή της Θυσίας του Αβραάμ, ο Ροζάν θα έπαιζε τον Αβραάμ, η Σαπφώ Αλκαίου τη Σάρα και η Μιράντα τον Ισαάκ.
Συνέβη όμως, δυο εβδομάδες πριν από την πρώτη παράσταση του έργου, η Αλκαίου και η Μιράντα να ζητήσουν από τον Πολίτη την άδεια να πάνε για μια εβδομάδα στη Βιέννη, για να κάνουν το «ντουμπλάζ» σε μια ταινία που είχαν γυρίσει.
Να ηχογραφήσουν, δηλαδή, τα λόγια, γιατί η ταινία τους είχε γυριστεί στην Αθήνα βωβή.
Ο Πολίτης, ύστερα από πολλά παρακάλια τους, δέχτηκε.
Ομως, τις προειδοποίησε ότι ήταν υποχρεωμένος, ως την επιστροφή τους, να συνεχίσει τις πρόβες με δυο αντικαταστάτριες: την Παξινού κι εμένα.
Η Παξινού με πίεζε να βάλω τα δυνατά μου, σαν να ήταν να παίξουμε εμείς στο έργο.
Εγώ της έλεγα:
Γιατί, κυρία Παξινού, να σκοτωθούμε στη μελέτη, αφού τελικά άλλες θα παίξουν τους ρόλους;
Εκείνη επέμενε:
Ακου που σου λέω!
Δεν ξέρεις τι μπορεί να γίνει στο τέλος!
Η δουλειά στα στούντιο της Βιέννης καθυστερούσε, και η Αλκαίου και η Μιράντα αναγκάστηκαν να παρατείνουν την απουσία τους για άλλη μια εβδομάδα.
Στο μεταξύ, οι πρόβες στην Αθήνα συνεχίζονταν εντατικά.
Ο Πολίτης ήταν έξω φρενών.
Μόλις δυο μέρες πριν από την πρεμιέρα φτάνουν με το τρένο, και από το σταθμό κατευθείαν στο θέατρο (την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν αεροπορικές συγκοινωνίες).
Ο Πολίτης τους το ξεκαθάρισε ορθά κοφτά: θα γίνονταν δύο γενικές δοκιμές, με δύο χωριστές διανομές, και θ’ αποφάσιζε τελικά εκείνος ποια διανομή ήταν περισσότερο έτοιμη.
Ετσι συνέβη κι έπαιξα εγώ τον Ισαάκ.
Συναντώντας ένα μύθο
Η Μαρίκα Κοτοπούλη ήταν το ίνδαλμά μου πριν ακόμη πάω στη Σχολή.
Εμαθα να τη λατρεύω απ’ όσα μου έλεγε γι’ αυτήν ο πατέρας μου, που ήταν μέγας θαυμαστής της.
Αργότερα, όταν ήμουν πια στη Σχολή του Εθνικού, φτάνει ξαφνικά η Μαρίκα. Ολοι και όλες αναστατωθήκαμε.
Πώς όμως να φανταστώ ότι η Μαρίκα ήρθε στη Σχολή αποκλειστικά για να με δει, γιατί είχε ακούσει, είπε, ότι ήμουν ένα καινούργιο ταλέντο (ήμουν;).
Με επιθεωρεί από πάνω ως κάτω και το διαπεραστικό βλέμμα της σταματά σε μια ελιά που είχα στο επάνω χείλος: «Τι είναι αυτό;», μου λέει.
Μόλις πρόλαβα να ψελλίσω: «Μα, κυρία Μαρίκα», κι εκείνη μου είπε: «Θα σε πάω σ’ έναν ειδικό να σου τη βγάλει».
Την άλλη μέρα κιόλας με πήγε σ’ ένα Ινστιτούτο Αισθητικής που ήταν δίπλα στο θέατρο «Κυβέλης – Ούφα» στην αρχή της οδού Μητροπόλεως.
Αυτή ήταν η πρώτη γνωριμία μου με τη Μαρίκα.
Τι κρίμα που δεν έτυχε να παίξω μαζί της!
Ο Βεάκαρος ήταν η αλήθεια του θεάτρου
Ο Βεάκης ήταν ο αδιαφιλονίκητος ρολίστας του ελληνικού θεάτρου.
Επαιζε με την ίδια επιτυχία όλους τους ρόλους, δραματικούς και κωμικούς.
Ηταν ο «Βεάκαρος», όπως τον έλεγαν οι συνάδελφοί του.
Στη σκηνή κυριαρχούσε εντελώς.
Επαιζε τόσο φυσικά που έδινε την εντύπωση ότι δεν έκανε θέατρο.
Κοντά στα πολλά σκηνικά του χαρίσματα, είχε κι έναν μοναδικό τρόπο να λέει ψιθυριστά άσχετα πράγματα σ’ αυτούς που παίζανε μαζί του, την ώρα της παράστασης, χωρίς να παίρνει την παραμικρή είδηση το κοινό.
Ηταν, κατά κάποιον τρόπο, ένα πείραμα αυτοκυριαρχίας.
Ο Βεάκης το εφάρμοζε με τον δικό του τρόπο.
Εβαζε στοίχημα ότι θα μπορούσε να σε κάνει να γελάσεις.
Το μεγαλύτερο θύμα του Βεάκη σ’ αυτή τη δοκιμασία ήταν ο καημένος ο Κωτσόπουλος, που τον πιάνανε τα γέλια με το παραμικρό και προσπαθώντας να τα πνίξει σφιγγότανε και γέμιζαν τα μάτια του δάκρυα.
Μια μέρα που παίζαμε Ρωμαίο και Ιουλιέτα, μου λέει ο Βεάκης:
Βασούλα, βάζω στοίχημα πως θα σε κάνω να γελάσεις.
Αποκλείεται, κύριε Βεάκη, του λέω, γιατί εγώ δεν είμαι Κωτσόπουλος.
Ο Βεάκης δεν μου ξαναέφερε το θέμα, καμώθηκε τάχατες πως το ξέχασε.
Κι ένα βράδυ, στη σκηνή όπου ο Βεάκης, που έπαιζε τον Πάτερ Λαυρέντιο, δίνει στην Ιουλιέτα το μπουκαλάκι με το υπνωτικό που θα την έκανε να φαίνεται πεθαμένη, ενώ σε 24 ώρες θα ξυπνούσε για να το σκάσει με τον αγαπημένο της:
Παιδί μου Ιουλιέτα, λέει ο Βεάκης (Πάτερ Λαυρέντιος), θα πάρεις αυτό το φιαλίδιο που έχει μέσα το φάρμακο που θα σε κοιμίσει…
Πρόσεξέ το καλά.
Κι ενώ μου τα ‘λεγε, μου φέρνει στα μάτια να διαβάσω την ετικέτα, στην οποία είχε γράψει καθαρά καθαρά: «Μπακλαβάς, γαλακτομπούρεκο, εκμέκ κανταΐφι, λουκουμάδες, ταού κιοξιού», και άλλα ονόματα από λιχουδιές που όλοι ξέρανε πόσο μου άρεσαν.
Εγώ γύρισα το πρόσωπό μου προς την άλλη πλευρά.
Ομως ο Βεάκης επέμεινε:
Πρόσεξέ το καλά, Ιουλιέτα παιδί μου, και δώστου να μου φέρνει το μπουκαλάκι στα μάτια.
Ομως εγώ ακλόνητη, βράχος.
Εσφιγγα τα δόντια μου για να μη γελάσω.
Και όσο εγώ αντιστεκόμουνα, τόσο ο Βεάκης επέμενε.
Τελικά δεν του πέρασε, κι αυτό πολύ τον στενοχώρησε.
Ηξερε όμως να εκδικείται.
Και σε μια παράσταση που ήμασταν μαζί στη σκηνή, στην Τρισεύγενη του Παλαμά (η Κατίνα Παξινού έπαιζε το ρόλο της Τρισεύγενης, θαυμάσια), η Ποθούλα, που την έπαιζα εγώ, έπρεπε να πει (τη στιγμή που εξυμνεί στα άλλα κορίτσια τις πολλές χάρες της Τρισεύγενης): «Κι έλεγε, κι έλεγε…».
Εκεί σταμάτησε το μυαλό μου.
Είχα ξεχάσει τα παρακάτω λόγια του ρόλου, κι ώσπου να μου τα ψιθυρίσει, από την κουίντα όπου ήταν σκαρφαλωμένος ο Μύρων Ρούσσος (το υποβολείο το είχε καταργήσει ο Πολίτης), είχα κολλήσει στο «Κι έλεγε, κι έλεγε…».
Οπότε ο Βεάκης μου λέει: «Πες το επιτέλους, γιατί ξημερωθήκαμε!».
Και σε μια άλλη περίπτωση, όταν παίζαμε τον Αμλετ, ο Ροντήρης ήθελε να υπάρχουν για τους κύριους ρόλους αντικαταστάτες, για την περίπτωση που τυχόν θα αρρώσταινε ο πρωταγωνιστής, ώστε να είναι σίγουρος για την παράσταση.
Ετσι, έδινε την ευκαιρία στους αντικαταστάτες να παίξουν έστω μια φορά, ώστε να μη μείνουν με την πίκρα ότι πήγε εντελώς χαμένος ο κόπος τους.
Στον Αμλετ έδωσε την ευκαιρία στην Τιτίκα Νικηφοράκη, που ήταν η αντικαταστάτριά μου, να παίξει σε μια βραδινή παράσταση την Οφηλία.
Την ίδια μέρα θα την έπαιζα εγώ, στην απογευματινή παράσταση.
Σε κάποια στιγμή του έργου, η Οφηλία, στη σκηνή της τρέλας, θα πρέπει να πει: «Η κουκουβάγια, λέει, ήτανε κόρη ψωμά…».
Ομως, η Τιτίκα λάθεψε και είπε: «… ήτανε κόρη ψαρά», κι ο Βεάκης, που έπαιζε στην ίδια σκηνή τον Βασιλιά, της λέει με τη μεγαλύτερη φυσικότητα: «Τότε, γιατί η άλλη το απόγεμα μας είπε ότι ήτανε κόρη ψωμά;».
Το κοινό δεν κατάλαβε τίποτε.
Γιατί ο Βεάκης, όπως είπα, είχε τόση αυτοκυριαρχία την ώρα της παράστασης ώστε να πετά εκτός κειμένου κουβέντες που μόνον οι ηθοποιοί που έπαιζαν μαζί του τις καταλάβαιναν.
Οταν Αμλετ ήταν ο Μινωτής
Για το ανέβασμα του Αμλετ στη σκηνή του Εθνικού, δεν ήταν μονάχα ο έρωτας του Ροντήρη προς το έργο, αλλά κυρίως του Αλέκου Μινωτή, που πήγε στη Γερμανία και κάθισε ένα χρόνο για να μελετήσει τον Αμλετ.
Αυτό το ρόλο τον έπαιζε τότε στη Γερμανία ο διάσημος Γερμανός ηθοποιός Γκούσταφ Γκρύντγκενς.
Του είχε γίνει, του Μινωτή, πάθος αληθινό ο Αμλετ.
Και του Ροντήρη επίσης, που είχε σπουδάσει τέσσερα χρόνια στη Σχολή του Ράινχαρτ στη Γερμανία.
Ετσι, κάνοντας πρόβες στην Οφηλία, βρέθηκα ανάμεσα σε δύο παθιασμένους ανθρώπους του θεάτρου, που είχαν κάνει βίωμά τους το ανέβασμα του έργου. Τον Μινωτή τον φοβόμουνα στις πρόβες, γιατί από την πρώτη κιόλας δοκιμή ήξερε το ρόλο του στην εντέλεια.
Πάτησε το σανίδι της σκηνής με τον αέρα του ηθοποιού του τελειωμένου, ενώ εγώ μόλις είχα αρχίσει να μαθαίνω.
Στην πρόβα, χωρίς να θέλω, έκανα ένα βήμα πίσω, όπως και στην παράσταση. Αυτό τον θύμωνε τον Αλέκο πολύ.
«Μα, πού θα πας, παιδί μου… Μέσα;».
Ιδίως όταν τύχαινε ν’ ανέβω κάποιο σκαλοπάτι και να βρεθώ σε ψηλότερο επίπεδο απ’ αυτόν.
Είχε βέβαια και το κόμπλεξ του αναστήματος, γι’ αυτό, όταν του κάνανε μπότες, ζητούσε να του βάλουν ψηλό τακούνι.
Η αλήθεια είναι ότι στα πρώτα χρόνια μου στο θέατρο, μου έκανε συνεχώς παρατηρήσεις και υποδείξεις ο Μινωτής, αλλά και η Παξινού.
Ομως μ’ αγαπούσαν πάρα πολύ.
Η Οφηλία ήταν για μένα μια ευκαιρία αναγνώρισης της αξίας μου από τους συναδέλφους μου αλλά και καθιέρωσής μου στο κοινό.
Οι πρόβες του Αμλετ ήταν ταυτόχρονα και ένα σχολείο ανώτατης μαθητείας στα μυστικά της θεατρικής ερμηνείας.
Γιατί είχα τη μεγάλη τύχη, εκτός από την πολύτιμη καθοδήγηση του Ροντήρη, να παίζω δίπλα σε δύο αξεπέραστους με όλη τη σημασία της λέξης ηθοποιούς, παρότι διαφορετικός ήταν ο πυρήνας του ταλέντου του καθενός.
Ο Βεάκης, που κρατούσε το ρόλο του Βασιλιά, έπαιζε με το συναίσθημα.
Ο Μινωτής, με το μυαλό.
Η επεξεργασία του ρόλου στον Βεάκη ανέβλυζε απευθείας από το θεατρικό του ένστικτο, που ήταν αλάνθαστο.
Του Μινωτή, το δούλεμα του χαρακτήρα του Αμλετ γινόταν με τη σκέψη. Μελετούσε άρθρα ξένων τεχνοκριτών για την ερμηνεία του ρόλου από μεγάλους Ευρωπαίους ηθοποιούς, ιδιαίτερα του αγγλικού και του γερμανικού θεάτρου. Ανέτρεχε σε κείμενα ξένων αναλυτών, κι έφτανε στην πρόβα με τα κιτάπια του. Οπως κι ο Ροντήρης.
Ομως στο τέλος, και οι δυο τους, κι ο Μινωτής κι ο Βεάκης, ακολουθώντας τη δική του μέθοδο ο καθένας, έφταναν στο ίδιο αποτέλεσμα: την τελειότητα.
Δεν είναι καθόλου περίεργο ότι ένας Αγγλος κριτικός, όταν παίξαμε τον Αμλετ με το Εθνικό Θέατρο στο Λονδίνο το 1939, έγραψε για τον Βεάκη: «Αν αυτός ο Ελληνας ηθοποιός που παίζει τον Βασιλιά είχε γεννηθεί στην Αγγλία, θα τον θεωρούσαν σαν έναν από τους μεγαλύτερους Αγγλους ηθοποιούς».
Και για τον Μινωτή γράψανε πολύ καλά λόγια, αλλά όχι με υπερθετικά, όπως για τον Βεάκη.
Ας μην ξεχνάμε, όμως, ότι οι Αγγλοι θεωρούν, κατά κάποιον τρόπο, ιεροσυλία το ότι τολμά ένας ξένος ηθοποιός να καταπιαστεί με την ερμηνεία του Αμλετ. Τον θεωρούν καταδικό τους.
Ο Μινωτής δεν ήταν άγγελος, ήταν όμως καλλιτέχνης
Ηταν μεγάλος αλλά κι εγωιστής
Σε όλα εκείνα τα ταξίδια, έκανα πολύ καλή παρέα με τον Μινωτή, αλλά και με την Ελένη Χατζηαργύρη που πρωταγωνιστούσε στα έργα, και με τον καλό μου φίλο, τον Γιώργο Μεσσάλα.
Τον Μεσσάλα τον είχε διαλέξει ως μόνιμο βοηθό του ο Μινωτής.
Και εκείνος πρόσφερε στον Μινωτή την αφοσίωσή του και την πολύτιμη συμπαράστασή του.
Τον φρόντιζε και τον βοηθούσε ακόμη και τις στιγμές που ο Μινωτής βρισκόταν στις κακές του!
Γιατί, εδώ που τα λέμε, ο Μινωτής δεν ήταν καθόλου εύκολος χαρακτήρας.
Ισως ήταν και το ότι είχε βαθιά αίσθηση της ανωτερότητάς του, της αξίας του, που τον έκανε εγωιστή.
Τον έχω ακούσει, λόγου χάριν, να λέει και να επαναλαμβάνει πως δεν δίνει στον εαυτό του το χαρακτηρισμό του σκηνοθέτη, ούτε θεωρεί σημαντική τη δουλειά του σκηνοθέτη, ότι είναι μόνο ηθοποιός και ότι κάνει εξ ανάγκης τον σκηνοθέτη στα έργα του, γιατί δεν αναγνωρίζει κανέναν άλλο ικανό να τον σκηνοθετήσει! Κάποτε, όταν αναφέρθηκε σε κάποια συζήτηση το όνομα του μεγάλου Ιταλού σκηνοθέτη και δημιουργού τού Piccolo Teatro του Μιλάνου Giorgio Strehler, ο Μινωτής αποφάνθηκε: «Ε, είναι λίγο καλύτερος από τον Μεσσάλα!».
Αλλά ποιος πραγματικά μεγάλος καλλιτέχνης υπήρξε άγγελος;
Μια μέρα, πριν αρχίσει η πρωινή πρόβα του Εμπόρου της Βενετίας, μπαίνει ο Μινωτής συγχυσμένος στη σκηνή, δίνει εντολή στον βοηθό του να αρχίσει η πρόβα χωρίς αυτόν και με φωνάζει να πάω μαζί του στο καμαρίνι του.
Βασούλα, το είδες; μου λέει.
Δεν ξέρω για ποιο πράγμα μου μιλάς, του απαντώ απορημένα.
Ελα τώρα, μην κάνεις τη χαζή!
Αφού δεν είναι δυνατόν να μην ξέρεις ότι στις πινακίδες της εισόδου του θεάτρου, το δικό σου όνομα έχει μπει πριν από το δικό μου.
Τον είδα τόσο στενοχωρημένο, που τον λυπήθηκα:
Αλέξη, του λέω, χωρίς να θέλω να παραστήσω την αθώα, σου ορκίζομαι ότι δεν έχω την παραμικρή ιδέα.
Ούτε ξέρω αν μπήκαν έξω τα πανό του έργου, ούτε και το πρόσεξα.
Ούτε και μίλησα με κανέναν για το πώς θα μπει το δικό μου όνομα στην αφίσα. Σίγουρα είναι πρωτοβουλία της διεύθυνσης.
Δηλαδή, δεν θα σε πείραζε αν έμπαινε το όνομά μου πριν από το δικό σου; με ρωτάει, κοιτάζοντάς με επίμονα στα μάτια, για να δει ποια θα είναι η αντίδρασή μου.
Οχι, του λέω.
Αλλά, κι έτσι όπως γράφτηκε, αν το έβλεπα, πάλι δεν θα μου έκανε εντύπωση. Είναι πώς το παίρνει κανείς, Αλέξη, του λέω.
Αν κρίνουμε από τα χρόνια που έχουμε οι δυο μας στο θέατρο, σίγουρα είσαι ο παλαιότερος και έχεις καθιερωθεί πρωταγωνιστής πολύ πριν βγω εγώ στο θέατρο.
Αν πάλι κρίνουμε με τα δεδομένα, ότι είμαι σήμερα η μοναδική στο είδος μου πρωταγωνίστρια στο Εθνικό και, επίσης, ότι επικρατεί διεθνώς να μπαίνει το όνομα της γυναίκας πρωταγωνίστριας πριν από το όνομα του άντρα πρωταγωνιστή, έχει κι αυτό την εξήγησή του.
Ο Μινωτής δεν ικανοποιήθηκε από την απάντηση που του έδωσα και πήγε κατευθείαν στο γραφείο του Διευθυντή, του Αιμιλίου Χουρμούζιου.
Δεν ήμουν μπροστά στη συζήτησή τους αλλά συμπεραίνω, από όσα μου είπε ο Χουρμούζιος αργότερα, και από την ψυχρότατη στάση του Μινωτή απέναντί μου, ότι άπαξ και πάρθηκε από τη Διοίκηση η απόφαση, με κανέναν τρόπο δεν θα μπορούσε ν’ αλλάξει.
Ετσι όμως τα πράγματα, από δω και πέρα, πήραν πολύ δυσάρεστο δρόμο.
Ο Μινωτής στην αρχή δήλωσε ότι θα διακόψει τις δοκιμές του Εμπόρου της Βενετίας.
Κατάλαβε όμως ότι μια τέτοια ενέργεια θα δημιουργούσε τεράστιο σκάνδαλο και ότι νομικά δεν μπορούσε να επικαλεσθεί ότι το Εθνικό είχε αθετήσει κάποιον σημαντικό όρο του συμβολαίου του, αφού τα συμβόλαια με το Εθνικό δεν αναφέρουν κανέναν όρο που να διευκρινίζει τον τρόπο προβολής του ονόματος του πρωταγωνιστή στις διαφημίσεις του Θεάτρου.
Ετσι, ο Μινωτής συνέχισε τις πρόβες, καταθέτοντας όμως ταυτόχρονα προσφυγή στην Αδεια Ασκήσεως Επαγγέλματος του Ηθοποιού κατά της Διευθύνσεως του Θεάτρου.
Τελικά, η απόφαση της Αδείας δεν υπήρξε ευνοϊκή για τον Μινωτή.
Αντίθετα, δικαιώθηκε το Θέατρο, ότι καλώς προέταξε το όνομα της πρωταγωνίστριας.
Η απόφαση αυτή στενοχώρησε πολύ τον Μινωτή, και όπως ήταν φυσικό, η οργή του ξέσπασε σ’ εμένα.
Κατά τη διάρκεια των δοκιμών είχε σταματήσει να μου κάνει υποδείξεις.
Κι όταν ανέβηκε το έργο, δεν έπαιρνε στο τέλος της παράστασης εμένα από το χέρι στο χαιρετισμό, αλλά την Πόπη Παπαδάκη, που κρατούσε τον επεισοδιακό ρόλο της Νερίτσας.
Παρόλα όσα συνέβησαν, το έργο σημείωσε πολύ μεγάλη επιτυχία. Κι αυτό ήταν το πρωτεύον.
Ολα τα άλλα με τον καιρό ξεχνιούνται, ιδιαίτερα στο θέατρο, όπου οι ηθοποιοί τσακώνονται και μονοιάζουν πολύ γρήγορα.
Βέβαια, η ψυχρότητα ανάμεσα στον Μινωτή και σ’ εμένα κράτησε καιρό.
Ομως, ύστερα από μερικά χρόνια, τα ξαναφτιάξαμε.
Σ’ αυτό βοήθησε πολύ και ο Θόδωρος, που οργάνωσε με τον Μινωτή και το Εθνικό πολλές καλλιτεχνικές περιοδείες στο εξωτερικό: στο Παρίσι και στις Βρυξέλλες, στην Αμερική, στη Ρωσία, στην Ιαπωνία και στην Κίνα, και αλλού. Σε όλα αυτά τα μακρινά ταξίδια συνόδευα κι εγώ τον Θόδωρο, αν και δεν έπαιρνα μέρος στις τραγωδίες που παίζονταν.
Ο Μινωτής κι εγώ κάναμε στενή παρέα.
Αλλωστε, είχαν περάσει κάπου δεκαπέντε χρόνια από το επεισόδιο εκείνο, και ούτε που το θυμόμασταν.
Στον Γιάννη Γαβριήλ Μπόρκμαν ήταν η τελευταία φορά που παίξαμε δίπλα δίπλα ο Μινωτής κι εγώ.
Στο θέατρο, ο διάλογος ανάμεσα σε δύο ηθοποιούς που έχουν ειδικευθεί στο κλασικό ρεπερτόριο και που έχουν επεξεργαστεί κατά τη μακρότατη θεατρική τους θητεία έναν ομοιογενή τρόπο εκφοράς του θεατρικού λόγου, είναι αληθινή ευτυχία!
Κάθε βράδυ που ο Μινωτής κι εγώ βρισκόμασταν στη σκηνή, ήταν σαν να μην παίζαμε για το κοινό αλλά για εμάς τους ίδιους.
Είναι δύσκολο να εξηγήσω αυτό το συναίσθημα.
Να έχεις απέναντί σου έναν εξίσου ικανό ή και ικανότερο από εσένα ηθοποιό, με τον οποίο πρέπει να κρατάς το διάλογο στο ίδιο ακριβώς μέτρο μ’ εκείνον.
Και φυσικά, κι εκείνος μ’ εσένα.
Ενας διαλογικός διαξιφισμός χωρίς αντιπαλότητα, που διατηρείται μέσα σε καθορισμένο πλαίσιο τονικής έντασης, με μαέστρο τη διαίσθηση.
Ο Φράνκι και η βασιλική οικογένεια
Γνώρισα τον Φρανκ Σινάτρα όταν τον είχε φέρει ο Θόδωρος στη δεκαετία του ’70 στην Αθήνα για δύο συναυλίες στο Ηρώδειο.
Ο Σινάτρα είχε τηλεφωνήσει από το Λος Αντζελες πως θα έφτανε στην Αθήνα με το ιδιωτικό του αεροπλάνο, μαζί με άλλα 20 πρόσωπα (τα μέλη της ορχήστρας του, τους τεχνικούς του κινηματογραφικού συνεργείου που θα φιλμάριζε την περιοδεία του ανά τον κόσμο, τη γραμματέα του, τον μαύρο σεφ που θα φρόντιζε τα γεύματά του και έναν επιστήθιο φίλο του, τον πολύ Ρομανόφ του ομώνυμου κοσμικού εστιατορίου του Λος Αντζελες, που τη φήμη του την όφειλε στη συνωνυμία του με την τσαρική δυναστεία των Ρομανόφ, αλλά κυρίως στο φημισμένο φιλέτο α λα Ρομανόφ που σέρβιρε το εστιατόριό του).
Ο Σινάτρα είχε ζητήσει να κρατηθεί ένα ξενοδοχείο αποκλειστικά γι’ αυτόν και τη συντροφιά του.
Ενα ξενοδοχείο έξω από την Αθήνα, που να μην έχει κανέναν άλλον πελάτη.
Ο Θόδωρος του έκλεισε την «Ομπέρζ», του φίλου μας Κώστα Βερνίκου, στη Βαρυμπόμπη, λίγες εκατοντάδες μέτρα από το Βασιλικό Ανάκτορο του Τατοΐου. Η συμφωνία έκλεισε με τον βασικό όρο ότι δεν θα υπήρχε άλλος ένοικος στο ξενοδοχείο και πως όλοι οι κοινόχρηστοι χώροι της «Ομπέρζ» θα ήταν στην αποκλειστική χρήση του Σινάτρα και της συντροφιάς του.
Ο Βερνίκος, που δεν ήταν ουσιαστικά ξενοδόχος αλλά εφοπλιστής και είχε κάνει την «Ομπέρζ» από χόμπυ, συμφώνησε με όλους τους όρους του Σινάτρα.
Ομως, δεν είχε προβλέψει ότι τη μέρα ακριβώς που θα έφτανε ο Σινάτρα και η παρέα του η βασιλική οικογένεια είχε προγραμματίσει να δώσει στην «Ομπέρζ» το ανεπίσημο δείπνο των αρραβώνων της πριγκίπισσας Σοφίας με τον Δον Χουάν Κάρλος.
Ο Βερνίκος, όταν πήρε το τηλεφώνημα του Αυλάρχη της Βασίλισσας Φρειδερίκης, Λελούδα, τα έχασε.
Εσπευσε να εξηγήσει στον Λελούδα το πρόβλημα που υπήρχε και τελικά τον παρέπεμψε στον Θόδωρο.
Ο Λελούδας διευκρίνισε ότι η βασιλική οικογένεια, όταν γευμάτιζε στην «Ομπέρζ», χρησιμοποιούσε το «πατάρι» που είναι πάνω από το μπαρ με το τζάκι, συνεπώς δεν επρόκειτο να ενοχληθεί σε τίποτα ο Σινάτρα και η συντροφιά του.
Φυσικά ο Θόδωρος έδωσε τη συγκατάθεσή του για λογαριασμό του Σινάτρα, με τη βεβαιότητα ότι και αυτός θα έδειχνε κατανόηση, όταν το μάθαινε.
Τα μέλη της βασιλικής οικογένειας, για να ανεβούν στο «πατάρι», θα έπρεπε να διασχίσουν την αίθουσα του μπαρ με το τζάκι, στην οποία ήταν στρωμένο το τραπέζι που θα δειπνούσε ο Σινάτρα με τους δικούς του, με μόνους καλεσμένους τον Θόδωρο κι εμένα.
Ο Σινάτρα, που το είχε πληροφορηθεί, περίμενε να περάσουν πρώτα τα υψηλά πρόσωπα και μετά να καθήσουμε στο τραπέζι.
Από εδώ και πέρα η ιστορία γίνεται πολύ νόστιμη.
Είμαστε όλοι όρθιοι στο μπαρ, όταν φτάνει η βασιλική οικογένεια.
Ο Θόδωρος σπεύδει να κάνει τις συστάσεις, ενώ η Σοφία ζητάει από τον Σινάτρα να της υπογράψει αυτόγραφο.
Υποκλίσεις από εδώ, υποκλίσεις και χειροφιλήματα από ‘κεί.
Μόλις ανέβηκε στο «πατάρι» και το τελευταίο μέλος της βασιλικής οικογένειας, μαζί και ο Δον Χουάν με τους γονείς του, που είχαν έρθει ειδικά από τη Λισαβόνα, ο Σινάτρα έδωσε εντολή στον «σεφ» του να αρχίσει το σερβίρισμα. Για την ακρίβεια, για ν’ αρχίσουμε θα ‘πρεπε να περιμένουμε τον μαύρο «σεφ» να επιστρέψει από την κουζίνα και να πάρει τη θέση του στο τραπέζι.
Ο Σινάτρα με είχε τοποθετήσει δίπλα του και όλο το βράδυ επέμενε να με αποκαλεί «darling» και «darling».
Τελικά, ως και την τελευταία μέρα της παραμονής του στην Αθήνα, το όνομά μου για τον Σινάτρα ήταν το «darling».
Ισως του φάνηκε πιο βολικό από το «Vasso», που στα αγγλικά δεν νομίζω να υπάρχει.
Η χορογραφία μιας σχέσης
Τον Νουρέγεφ, πάλι, τον γνώρισα λίγα χρόνια πριν από τον Σινάτρα.
Τον είχε φέρει ο Θόδωρος, πολύ νέο, λίγο καιρό μετά την απόδρασή του στη Δύση, για να χορέψει με τη Μαργκό Φοντέυν Ρωμαίο και Ιουλιέτα.
Εκείνη η πρώτη συνάντησή μου με τον τρομερό Τάταρο παρέμεινε στα όρια ενός απεριόριστου θαυμασμού για την υπέροχη τέχνη του.
Τέτοιον χορευτή ποτέ μου δεν είχα δει, ούτε είδα κανέναν άλλον που να τον πλησιάζει.
Πέρασαν καμιά δεκαριά χρόνια από την πρώτη του έλευση στην Αθήνα, όταν πήγαμε με τον Θόδωρο στη Βιέννη να τον δούμε να χορεύει στην Ωραία Κοιμωμένη με το μπαλέτο της Οπερας.
Σκοπός του ταξιδιού ήταν το κλείσιμο μιας συμφωνίας του Θόδωρου με τον Νουρέγεφ.
Μετά την παράσταση, ο Ρούντυ μας έκανε το τραπέζι στο ξενοδοχείο «Ιμπέριαλ».
Ηταν η πρώτη, ουσιαστικά, φορά που καθόμουν δίπλα του και που είχα την ευκαιρία να τον ακούσω να μιλά.
Αν και το θέμα της συζήτησης ήταν η επανεμφάνισή του στο Ηρώδειο, με πολλούς μπαλετικούς όρους, πέρασα με τη συντροφιά του μιαν αξέχαστη βραδιά.
Τα γαλανά του μάτια είχαν μια γλυκιά έκφραση που άλλαζε απότομα και γινόταν σκληρή και πεισματική.
Φορούσε, ακόμη και την ώρα που ήμασταν στο τραπέζι, ένα πέτσινο κασκέτο. Αργότερα συνήθισα να τον βλέπω και στις φωτογραφίες του πάντοτε με αυτό το πολυφορεμένο κασκέτο.
Το είχε άραγε για γούρι;
Ποιος ξέρει!
Το ίδιο πέτσινο γκριζοπράσινο παντελόνι, που έβλεπα να φοράει και σε κατοπινές συναντήσεις μας, τσαλακωμένο και ταλαίπωρο, όπως ταλαίπωρης εμφάνισης ήταν το πολυφορεμένο πουλόβερ και το μπουφάν του.
Ομως, τέτοιες λεπτομέρειες δεν μετρούσαν για τον Νουρέγεφ.
Ηταν σαν να είχε γράψει τον κόσμο στα παλιά του τα παπούτσια, που κι αυτά ήταν, επίσης, πολυφορεμένα και φρικαλέα.
Από ‘κεί και πέρα, όλα τα άλλα ήταν αγγελικά και διαβολικά μαζί.
Λένε πως υπήρξε σε όλη τη ζωή του υπερόπτης και ηγεμονικός, όμως εγώ δεν διέκρινα κάτι τέτοιο στη συμπεριφορά του.
Σε καμιά περίπτωση, ούτε εκείνο το βράδυ, που για πρώτη φορά βρέθηκα δίπλα του, ούτε και τα επόμενα χρόνια, που οι σχέσεις μας είχαν γίνει απέραντα φιλικές.
Ισως γιατί του είχαν πει ποια ήταν η καλλιτεχνική μου παρουσία στο θέατρο.
Και εκείνο το βράδυ και τα πάρα πολλά άλλα που ακολούθησαν από τότε, κατά τη διάρκεια των επόμενων είκοσι χρόνων, υπήρξε, ως προς εμένα, αβρός και στο έπακρο ευγενής.
Θυμάμαι κάποτε που βρεθήκαμε στο Παρίσι μαζί με την αδελφή μου, τη Χρυσάνθη, και την ξαδέλφη του Θόδωρου, την Εμμα Δοξιάδη.
Είχαμε παρακολουθήσει τον Νουρέγεφ να χορεύει στη Ραϊμόντα, στο Παλαί Γκαρνιέ.
Μετά την παράσταση πήγαμε στο καμαρίνι του να τον συγχαρούμε.
Μολονότι τον περίμενε μια τεράστια ουρά θαυμαστές και θαυμάστριες για να τους δώσει αυτόγραφο, έδειξε πολλή ευχαρίστηση που μας έβλεπε.
Ετσι μου φάνηκε τουλάχιστον.
Είπα μέσα μου: «Πανέξυπνος ο Τάταρος, με όλη την κούραση από την παράσταση έχει το κουράγιο να καμώνεται πως ευχαριστήθηκε που μας είδε». Ομως, είχα άδικο.
Αφού έριξε πρώτα μια ματιά γεμάτη πανικό στην… ουρά που τον περίμενε, μας είπε: «Πηγαίνετε στο «Μαξίμ».
Ωσπου να φτάσετε, θα έχω τηλεφωνήσει να σας κρατήσουν τραπέζι.
Αρχίστε να τρώτε και θα έρθω να σας συναντήσω μόλις γλιτώσω».
Μας έκανε ένα νόημα απελπισίας δείχνοντας με την άκρη του ματιού του τον κόσμο που τον περίμενε και άρχισε να υπογράφει τα προγράμματα της παράστασης που κρατούσαν στα χέρια οι θαυμάστριές του.
Στο «Μαξίμ» ο θυρωρός, μόλις άκουσε το όνομα Νουρέγεφ, μας οδήγησε στον μαιτρ κι εκείνος μας πήγε αμέσως στο τραπέζι μας.
Ο Ρούντυ είχε παραγγείλει να μας προσφέρει για πρώτο πιάτο καπνιστό σολομό με συνοδεία σαμπάνιας.
Ηπιαμε τη σαμπάνια, στην υγεία του Ρούντυ, φάγαμε και το σολομό, παραγγείλαμε και το κύριο πιάτο, τελειώσαμε και μ’ αυτό, και έφτασε η ώρα για το επιδόρπιο, χωρίς να έχει εμφανιστεί ο Νουρέγεφ!
Εκεί που αρχίσαμε να συζητάμε πως δεν επρόκειτο να έρθει καθόλου, να ‘σου ο Νουρέγεφ!
Μόλις εμφανίστηκε, σηκώθηκαν όλοι από τα τραπέζια και άρχισαν να τον χειροκροτούν.
Εκείνος υποκλίθηκε με τη γνωστή του άνεση.
Ομως το πέτσινο κασκέτο δεν το έβγαλε από το κεφάλι του.
Μας ζήτησε συγγνώμη και παρήγγειλε κι άλλη σαμπάνια.
Από ‘κεί και πέρα όλα κινήθηκαν υπέροχα.
Μας τράβηξε και τις καθιερωμένες αναμνηστικές φωτογραφίες ο φωτογράφος του «Μαξίμ», ενώ ο τρομερός Τάταρος, που είμαι σίγουρη πως εκείνη τη στιγμή αισθανόταν σαν τον τελευταίο απόγονο της τσαρικής οικογένειας, έδειχνε πως τους είχε όλους γραμμένους στα πιο παλιά του υποδήματα.
Σε μια άλλη περίπτωση, και αυτή στο Παρίσι, μας είχε προσκαλέσει στο σπίτι του (Rive Gauche, Boulevard Voltaire) ευθύς μετά το τέλος της πρεμιέρας της Σταχτοπούτας.
Εκεί ο Νουρέγεφ ήταν εντελώς διαφορετικός άνθρωπος.
Ευγενέστατος, φιλικότατος, προσηνέστατος, και χωρίς το πέτσινο κασκέτο στο κεφάλι του.
Ενα σπίτι που ήταν φορτωμένο παλιά τσαρική αρχοντιά, με πανάκριβους πίνακες και ανεκτίμητης αξίας φορητές εικόνες τοποθετημένες σε εικονοστάσιο, σε ειδική θέση στο πλαίσιο του γενικού διάκοσμου.
Τότε ήταν που σκέφτηκα: «Οταν κάποτε ο Νουρέγεφ φύγει από τη ζωή, και φυσικά δεν θα πάρει μαζί του κανένα από τα αριστουργήματα που υπάρχουν εδώ μέσα, ποιος θα τα κληρονομήσει άραγε;».
Εκείνη την ώρα δεν πήγε το μυαλό μου ότι θα έβγαιναν σε δημόσιο πλειστηριασμό.

tovima.gr

taneatisgaleras.blogspot.com